testim.az-ın 3-cü qrup sınaq modelində “Azərbaycan dili” bölməsi 90 sualdan 30-nu təşkil edir. Aşağıda əsas qaydalar nümunələrlə verilib, sonda isə mövzu üzrə mini-test var.
Fonetika və leksika
Əlifbada 32 hərf var: 9 sait və 23 samit. Qalın saitlər a, ı, o, u; incə saitlər ə, e, i, ö, ü-dür. Çoxhecalı sözün sonundakı k samiti saitlə başlayan şəkilçi qəbul edəndə y-yə keçir: çiçək → çiçəyi.
Sinonim, antonim, omonim və çoxmənalılıq ayrılmalıdır: omonimlərin mənaları arasında əlaqə yoxdur, çoxmənalı sözdə isə əlaqə var. Frazeologizmlər bütövlükdə məcazi məna daşıyır: “əl-ələ vermək” — birgə çalışmaq.
Nitq hissələri və hallar
Nitq hissələri: isim, sifət, say, əvəzlik, fel, zərf, qoşma, bağlayıcı, ədat və nida. Sözün nitq hissəsi cümlədəki vəzifəsinə görə müəyyən edilir: “Yaxşı insan hər yerdə hörmət qazanır” cümləsində “yaxşı” ismi təyin etdiyi üçün sifətdir. Mən, sən, o, biz, siz, onlar şəxs əvəzlikləridir.
İsmin 6 halı var. -lar/-lər çoxluq şəkilçisidir: əməkdaş + lar.
Fel: növ və zaman
Felin növləri şəkilçiyə görə tanınır: -ıl şəkilçili “yazıldı” məchul növdür (iş görən bilinmir), -ın şəkilçili “yuyundu” isə qayıdış növdür (hərəkət iş görənin özünə qayıdır).
-acaq/-əcək şəkilçisi qəti gələcək zamanı bildirir: oxuyacağam.
Sözlərin quruluşu və yazılış qaydaları
Sözlər quruluşca sadə, düzəltmə və mürəkkəb olur. Cüt və təkrar sözlər defislə yazılır: ata-ana, ağ-qara, bir-biri. “Hər şey”, “hər kəs”, “heç kim”, “heç nə” isə ayrı yazılır.
Dövlət adı, ali dövlət vəzifəsi və ali dövlət orqanının adı rəsmi mətnlərdə böyük hərflə yazılır: Azərbaycan Respublikasının Prezidenti, Milli Məclis.
Əlaqəli səhifələr
Tez-tez verilən suallar
Məchul və qayıdış növü necə fərqlənir?
Məchul növdə iş görən bilinmir (-ıl: yazıldı), qayıdış növdə hərəkət iş görənin özünə qayıdır (-ın: yuyundu).
Hansı sözlər defislə yazılır?
Cüt və təkrar sözlər: ata-ana, ağ-qara, bir-biri.
“Hər kəs” bitişik yazılırmı?
Xeyr, “hər kəs”, “hər şey”, “heç kim” ayrı yazılır.
Sözün nitq hissəsini necə müəyyən etmək olar?
Cümlədəki vəzifəsinə və cavab verdiyi suala görə: ismi təyin edən söz (hansı?) sifətdir.
Sual nümunələri və cavabları
- 1. Hansı cərgədə yalnız qalın saitlər verilib?
Cavab: a, ı, o, u
Qalın saitlər: a, ı, o, u; incə saitlər: ə, e, i, ö, ü.
- 2. Aşağıdakı sözlərdən hansında «ə» saiti işlənməyib?
Cavab: qardaş
Qardaş sözündə yalnız a saitləri var; digərlərində ə işlənir.
- 3. «Mən, sən, o» sözləri hansı əvəzlik növünə aiddir?
Cavab: şəxs əvəzlikləri
Mən, sən, o, biz, siz, onlar şəxsi bildirən şəxs əvəzlikləridir.
- 4. «Yaxşı insan hər yerdə hörmət qazanır.» cümləsində «yaxşı» sözü hansı nitq hissəsidir?
Cavab: sifət
«Yaxşı» burada «insan» ismini təyin edir (hansı insan?), buna görə sifətdir.
- 5. «Çiçək» sözünə mənsubiyyət şəkilçisi (-i) artırdıqda sonuncu samit necə dəyişir?
Cavab: k samiti y samitinə keçir: çiçəyi
Çoxhecalı sözlərin sonundakı k samiti saitlə başlayan şəkilçi qəbul etdikdə y-yə çevrilir: çiçək → çiçəyi.
- 6. «Əl-ələ vermək» frazeoloji birləşməsi hansı mənada işlənir?
Cavab: birləşmək, birgə çalışmaq
Frazeologizm birlikdə hərəkət etmək, hərəkətləri birləşdirmək mənasını verir.
- 7. Hansı variantda söz birləşmələri düzgün yazılıb?
Cavab: hər şey, hər kəs, heç kim
«Hər şey», «hər kəs», «heç kim», «heç nə» ayrı yazılır.
- 8. Hansı cərgədəki bütün sözlərin yazılışı düzgündür?
Cavab: məktəb, müəllim, əlaqə, müsabiqə
Düzgün yazılış: məktəb, müəllim, əlaqə, müsabiqə. Digər cərgələrdə bir sözün yazılışında səhv var.
- 9. «Yuyundu» feili hansı növdədir?
Cavab: qayıdış növ
-ın şəkilçisi ilə düzəlir və iş görənin özünə qayıdan hərəkəti bildirir.
- 10. Hansı cümlədə böyük hərflər düzgün işlənib?
Cavab: Azərbaycan Respublikasının Prezidenti Milli Məclisə müraciət etdi.
Dövlət adı, ali dövlət vəzifəsi və ali dövlət orqanının adı rəsmi mətnlərdə böyük hərflə yazılır.