testim.az-ın lisey sınaq modelində “Riyaziyyat” bölməsi 60 sualdan 40-nı təşkil edir. Aşağıda əsas düsturlar və bank suallarından nümunə həllər var.
Bucaqlar və üçbucaq
Üçbucağın daxili bucaqlarının cəmi 180°-dir, bitişik bucaqların cəmi də 180°-dir. Bərabəryanlı üçbucağın oturacağındakı bucaqlar bərabərdir. Düzgün n-bucaqlının bir daxili bucağı (n − 2)·180°/n düsturu ilə tapılır: düzgün beşbucaqlıda 540°/5 = 108°.
Düzbucaqlı üçbucaqda Pifaqor teoremi ödənir: a² + b² = c² (c — hipotenuz). Məsələn, katetləri 9 və 12 sm olan üçbucağın hipotenuzu 15 sm-dir.
Perimetr və sahə
Düzbucaqlının sahəsi S = a·b, perimetri P = 2(a + b); kvadratın sahəsi a²-dır. Üçbucağın sahəsi S = a·h/2, paraleloqramın sahəsi a·h, trapesiyanın sahəsi (a + b)·h/2. Oturacaqları 6 və 10 sm, hündürlüyü 4 sm olan trapesiyanın sahəsi (6 + 10)·4/2 = 32 sm²-dir.
Çevrənin uzunluğu C = 2πR, dairənin sahəsi S = πR².
Həcm və səthin sahəsi
Düzbucaqlı paralelepipedin həcmi V = a·b·c, səthinin sahəsi S = 2(ab + bc + ac); kubun həcmi a³, səthi 6a²-dır.
Mürəkkəb məsələlərdə piramida və silindr də rast gəlinir: piramidanın həcmi V = S(əsas)·h/3, silindrin tam səthi 2πr(r + h)-dir.
Nümunə həll və tipik səhvlər
Düzbucaqlı üçbucağın katetləri 9 və 12 sm-dirsə, hipotenuza çəkilmiş hündürlük belə tapılır: hipotenuz 15 sm, sahə 9·12/2 = 54 sm², hündürlük h = 2S/15 = 36/5 sm. Sahəni iki fərqli tərəf və hündürlüklə yazmaq bu tip məsələlərin açarıdır.
Ən çox yol verilən səhvlər: üçbucağın sahəsində 2-yə bölməyi unutmaq, dairənin sahəsi ilə çevrənin uzunluğunu qarışdırmaq və vahidləri (sm, sm², sm³) yoxlamamaq.
Əlaqəli səhifələr
Tez-tez verilən suallar
Pifaqor teoremi hansı üçbucaqda tətbiq olunur?
Yalnız düzbucaqlı üçbucaqda: katetlərin kvadratları cəmi hipotenuzun kvadratına bərabərdir.
Trapesiyanın sahəsi necə hesablanır?
Oturacaqların cəminin yarısını hündürlüyə vurmaqla: S = (a + b)·h/2.
Düzgün çoxbucaqlının daxili bucağı necə tapılır?
(n − 2)·180°/n düsturu ilə; düzgün beşbucaqlıda 108°.
Çevrənin uzunluğu ilə dairənin sahəsi necə fərqlənir?
Çevrənin uzunluğu C = 2πR (xəttin uzunluğu), dairənin sahəsi S = πR² (müstəvinin hissəsi).
Sual nümunələri və cavabları
- 1. Düzbucaqlı üçbucağın katetləri 9 sm və 12 sm-dir. Hipotenuza çəkilmiş hündürlük neçə sm-dir?
Cavab: 36/5
Hipotenuz 15 sm; S = 9·12/2; h = 2S/15 = 36/5 sm.
- 2. Trapesiyanın oturacaqları 6 sm və 10 sm, hündürlüyü 4 sm-dir. Sahəsi neçə sm²-dir?
Cavab: 32
S = (a + b)·h/2 = 16·4/2 = 32.
- 3. A(3; 0) və B(8; 12) nöqtələri arasındakı məsafə neçədir?
Cavab: 13
d = √((5)² + (12)²) = 13.
- 4. Düzgün 5-bucaqlının bir daxili bucağı neçə dərəcədir?
Cavab: 108
Daxili bucaq = (n − 2)·180°/n = 540°/5 = 108°.
- 5. Trapesiyanın oturacaqları 5 sm və 13 sm, hündürlüyü 6 sm-dir. Sahəsi neçə sm²-dir?
Cavab: 54
S = (a + b)·h/2 = 18·6/2 = 54.
- 6. Düzbucaqlı üçbucağın katetləri 7 sm və 24 sm-dir. Hipotenuza çəkilmiş hündürlük neçə sm-dir?
Cavab: 168/25
Hipotenuz 25 sm; S = 7·24/2; h = 2S/25 = 168/25 sm.
- 7. Trapesiyanın oturacaqları 8 sm və 14 sm, hündürlüyü 5 sm-dir. Sahəsi neçə sm²-dir?
Cavab: 55
S = (a + b)·h/2 = 22·5/2 = 55.
- 8. Tərəfləri 13 sm, 14 sm və 15 sm olan üçbucağa xaricçəkilmiş çevrənin radiusu neçə sm-dir?
Cavab: 8,12
S = 84; R = abc/(4S) = 2730/336 = 8,12.
- 9. Tərəfləri 5 sm, 12 sm və 13 sm olan üçbucağın 13 sm-lik tərəfinə çəkilmiş hündürlüyü neçə sm-dir?
Cavab: 4,62
S = 30; h = 2S/13 = 4,62.
- 10. Trapesiyanın oturacaqları 7 sm və 17 sm, hündürlüyü 8 sm-dir. Sahəsi neçə sm²-dir?
Cavab: 96
S = (a + b)·h/2 = 24·8/2 = 96.