Məzmuna keç
testim

Fonetika və leksika: buraxılış imtahanı üçün izah və testlər

Fonetika dilin səslərini, leksika isə söz ehtiyatını öyrənir. Buraxılış imtahanının Azərbaycan dili hissəsində bu mövzular heca sayı, səslərin növləri, söz sonundakı samitin dəyişməsi və sözlərin mənaca əlaqəsi üzrə suallarla yoxlanılır.

testim.az-ın buraxılış sınaq modelində “Azərbaycan dili” bölməsi həm IX, həm də XI sinifdə 30 sualdır; fonetika və leksika onun daimi mövzularındandır.

Saitlər və samitlər

Azərbaycan əlifbasında 32 hərf var: 9 sait (a, ı, o, u, e, ə, i, ö, ü) və 23 samit. Saitlər qalın (a, ı, o, u) və incə (e, ə, i, ö, ü), həmçinin dodaqlanan (o, u, ö, ü) və dodaqlanmayan (a, ı, e, ə, i) olur.

Samitlər kar (ç, f, h, x, k, p, s, ş, t, q) və cingiltili (b, c, d, g, ğ, j, l, m, n, r, v, y, z) olur.

Heca və ahəng qanunu

Azərbaycan dilində hecanın əsasını yalnız sait təşkil edir, buna görə sözdə neçə sait varsa, o qədər heca olur: qa-nun-ve-ri-ci-lik sözündə 6 sait, deməli 6 heca var.

Ahəng qanununa görə şəkilçinin saiti sözün son saitinə uyğunlaşır: kitab + lar, ev + lər. Qalın saitli sözə qalın, incə saitli sözə incə saitli şəkilçi artırılır.

Samitlərin əvəzlənməsi

Çoxhecalı sözlərin sonundakı q samiti saitlə başlayan şəkilçi qəbul edəndə ğ-yə keçir: yarpaq → yarpağı. Sondakı k samiti isə belə halda y-yə keçir: çiçək → çiçəyi. Testlərdə bu qayda mənsubiyyət şəkilçisi artırılan sözlər üzərindən soruşulur.

Leksika: sinonim, antonim, omonim, frazeologizm

Sinonimlər mənaca yaxın (gözəl — qəşəng), antonimlər əks mənalı (böyük — kiçik), omonimlər isə yazılışı və tələffüzü eyni, mənası fərqli sözlərdir (bağ — meyvə bağı; bağ — ip). Omonimlərdən fərqli olaraq çoxmənalı sözün mənaları arasında əlaqə olur: “dil” həm orqan, həm də ünsiyyət vasitəsi mənasında işlənir.

Frazeoloji birləşmələr bütövlükdə məcazi mənada işlənir və mənası tərkibindəki sözlərdən birbaşa çıxmır: “əl-ələ vermək” — birgə çalışmaq, “dil tapmaq” — anlaşmaq, razılığa gəlmək.

Əlaqəli səhifələr

Tez-tez verilən suallar

Sözdə neçə heca olduğunu necə tapmaq olar?

Saitləri saymaqla: Azərbaycan dilində hər hecada bir sait olur.

Azərbaycan əlifbasında neçə sait və neçə samit var?

32 hərfdən 9-u sait, 23-ü samitdir.

Omonimlə çoxmənalı söz necə fərqlənir?

Omonimlərin mənaları arasında əlaqə yoxdur, çoxmənalı sözün mənaları isə bir-biri ilə bağlıdır.

Yarpaq sözünə -ı artırılanda nə baş verir?

Sondakı q samiti ğ-yə keçir: yarpağı.

Sual nümunələri və cavabları

  1. 1. «Qanunvericilik» sözündə neçə heca var?

    Cavab: 6

    Saitləri sayırıq: qa-nun-ve-ri-ci-lik — 6 heca.

  2. 2. «Yarpaq» sözünə -ı mənsubiyyət şəkilçisi artırdıqda sonuncu samit necə dəyişir?

    Cavab: q → ğ: yarpağı

    Çoxhecalı sözlərin sonundakı q samiti saitlə başlayan şəkilçi qəbul etdikdə ğ-yə çevrilir: yarpaq → yarpağı.

  3. 3. Aşağıdakı sözlərdən hansı «yazıçı» sözünün quruluşuna görə eynidir (kök + sözdüzəldici şəkilçi)?

    Cavab: işçi

    «Yazı + çı», «iş + çi» — kök və sözdüzəldici şəkilçidən ibarət sözlərdir; qalanlarda şəkilçilər qrammatik (forma) şəkilçilərdir.

  4. 4. «Əməkdaşlıq» sözü hecalara düzgün hansı variantda bölünüb?

    Cavab: Ə-mək-daş-lıq

    Hecalar saitlərə görə ayrılır; dörd sait olduğu üçün dörd heca var: Ə-mək-daş-lıq.

  5. 5. Hansı sözlər cütü sinonimdir?

    Cavab: gözəl — qəşəng

    Sinonim sözlər eyni və ya yaxın mənalı sözlərdir; qalan cütlər antonimdir.

  6. 6. «Əl-ələ vermək» frazeoloji birləşməsi hansı mənada işlənir?

    Cavab: birləşmək, birgə çalışmaq

    Frazeologizm birlikdə hərəkət etmək, hərəkətləri birləşdirmək mənasını verir.

  7. 7. Hansı cümlədə «dil» sözü orqan mənasında işlənib?

    Cavab: Uşaq dilini çölə çıxarıb güldü.

    Qalan cümlələrdə «dil» ünsiyyət vasitəsi mənasındadır.

  8. 8. Azərbaycan əlifbasında saitlərin sayı ilə samitlərin sayı arasındakı fərq neçədir?

    Cavab: 14

    Əlifbada 32 hərf var: 9 sait və 23 samit; fərq 23 − 9 = 14.

  9. 9. Hansı cərgədə yalnız dodaqlanan saitlər verilib?

    Cavab: o, u, ö, ü

    Dodaqlanan saitlər: o, u, ö, ü; dodaqlanmayanlar: a, ı, e, ə, i.

  10. 10. Aşağıdakı sözlərdən hansında «ə» saiti işlənməyib?

    Cavab: qardaş

    Qardaş sözündə yalnız a saitləri var; digərlərində ə işlənir.

Özünü yoxla: 20 sual

1 / 20
Fonetika və leksika

«Qanunvericilik» sözündə neçə heca var?