Məzmuna keç
testim

Piajenin inkişaf mərhələləri: MİQ üçün izah və testlər

Jan Piajenin koqnitiv inkişaf nəzəriyyəsi uşağın düşüncəsinin yaşla necə dəyişdiyini dörd mərhələdə izah edir. Müəllimlərin işə qəbulu imtahanında bu mövzu çox vaxt sinifdən götürülmüş qısa vəziyyət şəklində verilir: uşağın davranışına görə mərhələni müəyyən etmək lazımdır.

testim.az-ın MİQ sınaq modelində “Tədris metodikası və təlim strategiyaları” bölməsi 60 sualdan 20-ni təşkil edir; inkişaf psixologiyası bu bölmənin mövzularındandır.

Dörd mərhələ

Sensomotor mərhələ (0–2 yaş): uşaq dünyanı hiss və hərəkətlə tanıyır. Obyektin daimiliyi — gözdən itən əşyanın da mövcud olduğunu anlamaq — bu mərhələdə formalaşır: bir yaşlı körpə üstü örtülən oyuncağı axtarmağa başlayır.

Əməliyyatöncəsi (preoperasional) mərhələ (2–7 yaş): simvolik düşüncə və nitq sürətlə inkişaf edir, lakin eqosentrizm güclüdür və saxlanma (konservasiya) anlayışı hələ formalaşmayıb. Beş yaşlı uşaq eyni suyu dar və hündür stəkandan geniş stəkana tökəndə miqdarın dəyişdiyini düşünür.

Konkret əməliyyatlar mərhələsi (7–11 yaş): məntiqi düşüncə konkret əşyalar üzərində qurulur və konservasiya mənimsənilir. Formal əməliyyatlar mərhələsi (təxminən 11 yaşdan): mücərrəd, hipotetik və deduktiv düşüncə mümkün olur — şagird “əgər — onda” məntiqi ilə fərziyyələr qurub yoxlayır.

Assimilyasiya və akkomodasiya

Piajeyə görə öyrənmə sxemlərin dəyişməsi ilə baş verir. Yeni obyekti mövcud sxemə daxil etmək assimilyasiya, sxemin özünü dəyişdirmək akkomodasiyadır. Məsələn, yalnız pişik görmüş uşaq iti də “pişik” adlandırır (assimilyasiya), izahdan sonra isə “it” anlayışını ayırır (akkomodasiya).

Vıqotski ilə müqayisə

Lev Vıqotski öyrənmənin sosial mühitdə baş verdiyini vurğulayır. Onun “yaxın inkişaf zonası” anlayışı uşağın müstəqil edə bildiyi ilə böyüyün və ya daha bacarıqlı həmyaşıdın köməyi ilə edə biləcəyi arasındakı məsafədir.

Bu anlayışla bağlı skaffoldinq (tədricən dəstək) yanaşması: müəllim əvvəlcə ipucu verir, şagird irəlilədikcə dəstəyi azaldır.

Sinifdə tətbiq

İbtidai sinif şagirdləri əsasən konkret əməliyyatlar mərhələsindədir, ona görə riyaziyyat və digər mücərrəd anlayışlar konkret əşyalar, əyani vasitələr və praktik fəaliyyətlə daha yaxşı mənimsənilir. Yalnız düstur və mühazirəyə əsaslanan dərs bu yaş üçün səmərəli deyil.

Əlaqəli səhifələr

Tez-tez verilən suallar

Obyektin daimiliyi hansı mərhələdə formalaşır?

Sensomotor mərhələdə (0–2 yaş).

Konservasiya (saxlanma) anlayışı nə vaxt mənimsənilir?

Konkret əməliyyatlar mərhələsində (7–11 yaş); əməliyyatöncəsi mərhələdə hələ formalaşmır.

Assimilyasiya ilə akkomodasiyanın fərqi nədir?

Assimilyasiya yeni məlumatı mövcud sxemə daxil etmək, akkomodasiya isə sxemin özünü dəyişdirməkdir.

Yaxın inkişaf zonası nədir?

Vıqotskiyə görə uşağın müstəqil edə bildiyi ilə kömək ilə edə biləcəyi səviyyə arasındakı məsafə.

Sual nümunələri və cavabları

  1. 1. Beş yaşlı uşaq eyni miqdarda suyu yüksək və dar stəkandan alçaq və geniş stəkana tökdükdən sonra «Yüksək stəkanda su çoxdur» deyir. Bu davranış Piajenin hansı mərhələsinin xarakterik nümunəsidir?

    Cavab: Əməliyyatöncəsi mərhələ (qorunma anlayışının formalaşmaması)

    Əməliyyatöncəsi mərhələdə (2–7 yaş) uşaqda qorunma (konservasiya) anlayışı hələ formalaşmır.

  2. 2. Doqquz yaşlı şagird bir stəkandakı suyu başqa qaba töküb miqdarın dəyişmədiyini izah edir. Bu hansı mərhələyə aiddir?

    Cavab: Konkret əməliyyatlar mərhələsi

    Konkret əməliyyatlar (7–11 yaş) mərhələsində uşaq qorunma prinsipini başa düşür və konkret obyektlərlə məntiqi əməliyyat aparır.

  3. 3. On dörd yaşlı şagird hipotezlər qurur, «əgər–onda» məntiqi ilə mücərrəd məsələlərin həllini sistemli şəkildə sınayır. Bu hansı mərhələyə uyğundur?

    Cavab: Formal əməliyyatlar mərhələsi

    Formal əməliyyatlar mərhələsi (təxminən 11 yaşdan) mücərrəd və hipotetik düşünməni əhatə edir.

  4. 4. Bir yaşlı körpə oyuncağın üstünə örtük qoyulduqda onu axtarmağa başlayır. Bu davranış hansı anlayışın inkişafını göstərir?

    Cavab: Obyektin daimiliyi

    Obyektin daimiliyi (obyekt gözdən itsə də mövcud olması anlayışı) sensor-motor mərhələdə formalaşır.

  5. 5. Uşaq əvvəllər yalnız pişik görmüşdür və pişik «dörd ayaqlı heyvan» deyə öyrənmişdir. Bir gün iti görəndə də «pişik» deyir, sonra böyüklərin izahından sonra «it» anlayışını ayırır. Bu proses Piajenin hansı anlayışları ilə izah olunur?

    Cavab: Əvvəlcə assimilyasiya, sonra akkomodasiya

    Yeni obyekti mövcud sxemə daxil etmək assimilyasiya, sxemi dəyişdirmək akkomodasiyadır.

  6. 6. Müəllim Piajenin nəzəriyyəsini nəzərə alaraq ibtidai sinifdə (konkret əməliyyatlar mərhələsi) riyaziyyatı necə öyrətməlidir?

    Cavab: Konkret əşyalar, əyani vasitələr və praktik fəaliyyətlərdən istifadə etməklə

    Konkret əməliyyatlar mərhələsində uşaqlar mücərrəd anlayışları konkret obyektlərlə daha yaxşı mənimsəyirlər.

  7. 7. Vıqotskiyə görə «yaxın inkişaf zonası» nə deməkdir?

    Cavab: Uşağın müstəqil icra etdiyi ilə kömək ilə icra edə biləcəyi səviyyə arasındakı məsafə

    Yaxın inkişaf zonası (ZPD) müəllimin və ya daha bacarıqlı həmyaşıdın dəstəyi ilə nail olunan səviyyəni göstərir.

  8. 8. Müəllim şagirdə çətin məsələni həll edərkən əvvəlcə ipucu verir, şagird irəlilədikcə dəstəyi azaldır. Bu yanaşma nəzəriyyədə necə adlanır?

    Cavab: Skaffoldinq (iskele, tədricən dəstək)

    Skaffoldinq şagirdin öyrənməsi üçün müvəqqəti və tədricən azalan dəstəkdir.

Özünü yoxla: 15 sual

1 / 15
Piajenin inkişaf mərhələləri

Beş yaşlı uşaq eyni miqdarda suyu yüksək və dar stəkandan alçaq və geniş stəkana tökdükdən sonra «Yüksək stəkanda su çoxdur» deyir. Bu davranış Piajenin hansı mərhələsinin xarakterik nümunəsidir?