MİQ və sertifikasiya hazırlığında bu anlayışları sinifdəki konkret vəziyyətlə əlaqələndirmək vacibdir. Aşağıdakı izahlarla fərqləri aydınlaşdırın, sonra qiymətləndirmə növləri üzrə izahlı test suallarına keçərək bildiklərinizi tətbiq edin.
Qiymətləndirmə növləri nədir və nə üçün fərqləndirilir?
Qiymətləndirmə müəllimə şagirdin nə bildiyini, nəyi bacardığını və hansı dəstəyə ehtiyac duyduğunu anlamağa kömək edir. Məktəbdaxili qiymətləndirmədə diaqnostik, formativ və summativ növlərin ayrılması toplanan məlumatın hansı məqsədlə istifadə olunduğunu göstərir. Eyni yazılı tapşırıq müxtəlif məqsədlərlə tətbiq edilə bilər.
Mövzunun ümumi çərçivəsini də düzgün müəyyənləşdirin. Diaqnostik, formativ və summativ məktəbdaxili qiymətləndirməyə aiddir. Şagird nailiyyətlərinin qiymətləndirilməsi isə daha geniş anlayışdır və yekun attestasiya, milli və beynəlxalq qiymətləndirməni də əhatə edir. Bu fərq dövlət standartlarında göstərilir.
Diaqnostik qiymətləndirmə nə vaxt və hansı məqsədlə aparılır?
Diaqnostik qiymətləndirmə şagirdin ilkin bilik və bacarıqlarını müəyyənləşdirir. Qaydaya əsasən, dərs ilinin və ya tədris resurslarında nəzərdə tutulan hər bölmənin əvvəlində aparılır. Nəticə müəllimə təlimə haradan başlamağı, hansı əvvəlki bilikləri yada salmağı və tapşırıqları necə seçməyi planlaşdırmağa kömək edir.
Məsələn, müəllim kəsrlərin toplanmasına başlamazdan əvvəl şagirdlərin kəsr anlayışını və ortaq məxrəc tapmağı nə dərəcədə bildiyini yoxlayır. Məqsəd yeni öyrənmə üçün hazırlığı müəyyən etməkdir. Bu vəziyyət diaqnostik qiymətləndirməyə nümunədir. Suallarda ilkin səviyyənin öyrənilməsi ilə sonrakı tədrisin planlaşdırılması arasındakı əlaqəyə diqqət yetirin.
Formativ qiymətləndirmə öyrənməni necə dəstəkləyir?
Formativ qiymətləndirmə təlim prosesində şagirdin irəliləyişini izləməyə, çətinliklərini müəyyənləşdirməyə və aradan qaldırmağa xidmət edir. Müəllim əldə etdiyi məlumata əsasən izahını, tapşırıqları və dəstəyi uyğunlaşdırır. Şagirdə verilən əks-əlaqə onun hansı işi bacardığını və növbəti addımda nəyi yaxşılaşdırmalı olduğunu göstərməlidir.
Məsələn, şagird məsələdə uyğun əməliyyatı seçir, lakin hesablamada səhv edir. Müəllim səhvin yerini göstərərək həlli yenidən yoxlamağa yönəldir. Burada qiymətləndirmənin əsas funksiyası öyrənməni yaxşılaşdırmaqdır. Yalnız “afərin” deməklə kifayətlənmək əvəzinə, düzgün yerinə yetirilən işi və düzəliş yolunu konkretləşdirmək daha faydalıdır.
Testdə “çətinliyi aşkarlayır”, “tədrisi tənzimləyir” və “inkişaf üçün əks-əlaqə verir” ifadələrinə rast gəldikdə fəaliyyətin məqsədini araşdırın. Formativ qiymətləndirmənin bu funksiyaları Nazirliyin dərc etdiyi Qaydada açıqlanır.
Summativ qiymətləndirmə nəyi ölçür və KSQ ilə BSQ necə fərqlənir?
Summativ qiymətləndirmə şagirdin məzmun standartlarının mənimsənilməsi üzrə əldə etdiyi nailiyyətləri müəyyənləşdirir. Burada diqqət müəyyən təlim mərhələsi üzrə nəticəyə yönəlir. Kiçik summativ qiymətləndirmə KSQ, böyük summativ qiymətləndirmə isə BSQ kimi qısaldılır. Bunlar summativ qiymətləndirmənin iki formasıdır.
KSQ-ni yalnız bölmənin sonu ilə əlaqələndirmək düzgün deyil. Qayda onun bölmənin daxilində də keçirilməsinə imkan verir. BSQ isə tətbiq olunduğu sinif və fənlər üzrə yarımilin sonunda aparılır. Buna görə hər sinifdə və hər fəndə BSQ keçirildiyini düşünməyin.
- KSQ: dərslikdə nəzərdə tutulmuş bölmənin daxilində və ya sonunda keçirilir.
- BSQ: yarımilin sonunda keçirilir; tətbiqi sinif və fənn üzrə Qayda ilə müəyyənləşdirilir.
- Ortaq cəhət: hər ikisi şagirdin əldə etdiyi təlim nailiyyətlərini ölçür.
Diaqnostik, formativ və summativ qiymətləndirməni necə müqayisə etmək olar?
Fərqləri yadda saxlamaq üçün hər növü bir əsas sualla əlaqələndirin. Bu yanaşma situasiya tapşırığında müəllimin nə etdiyini və nəticədən necə istifadə etdiyini ayırd etməyə kömək edir. Təhlildə həm vaxtı, həm məqsədi, həm də verilən qərarı nəzərə alın.
Məsələn, dərsin sonunda verilən qısa tapşırıq səhvləri aşkarlamaq və növbəti dərsi uyğunlaşdırmaq üçündürsə, formativ məqsəd daşıyır. Deməli, təkcə “dərsin sonunda” ifadəsi summativ cavabını seçmək üçün kifayət etmir. Tapşırığın hansı qərara əsas verdiyini də oxuyun.
- Diaqnostik: “Şagird başlanğıcda nə bilir?” İlkin hazırlıq müəyyənləşdirilir və təlim planlaşdırılır.
- Formativ: “Şagird necə irəliləyir və hansı köməyə ehtiyac duyur?” Öyrənmə izlənilir və dəstək göstərilir.
- Summativ: “Şagird müəyyən mərhələ üzrə hansı nəticəyə nail olub?” Mənimsəmə səviyyəsi ölçülür.
Qiymətləndirmə meyarları məzmun standartları ilə necə əlaqələnir?
Qiymətləndirmədə əsas istinad şagirdin nail olmalı olduğu bilik və bacarıqlardır. Məzmun standartları gözlənilən nəticələri müəyyənləşdirir, meyarlar isə konkret fəaliyyətdə nəyin qiymətləndiriləcəyini aydınlaşdırır. Qiymətləndirmə Konsepsiyası məzmun standartları ilə nailiyyətlərin qiymətləndirilməsi arasındakı bu əlaqəni izah edir.
Məsələn, təlim nəticəsi şagirdin iki anlayışı müqayisə etməsini nəzərdə tutursa, meyar oxşar və fərqli cəhətləri müəyyənləşdirməyə uyğun seçilməlidir. Yalnız tərifi əzbər söyləmək həmin bacarığı tam göstərmir. Testdə meyarın uyğunluğunu yoxlayarkən şagirddən tələb olunan fəaliyyətlə ölçülən fəaliyyətin üst-üstə düşüb-düşmədiyinə baxın.
Qiymətləndirmə növləri üzrə izahlı test suallarını necə həll etməli?
Əvvəl situasiyada müəllimin məqsədini müəyyənləşdirin. Sonra qiymətləndirmənin vaxtını və nəticənin istifadəsini həmin məqsədlə əlaqələndirin. Cavabı seçdikdən sonra digər variantların niyə uyğun olmadığını öz sözlərinizlə izah edin. Belə məşq anlayışları oxşar görünən pedaqoji vəziyyətlərdə fərqləndirməyə kömək edir.
İndi testim.az-da qiymətləndirmə növləri üzrə izahlı test suallarını həll edin. Hər cavabdan sonra izahı oxuyun, səhvinizin hansı anlayışla bağlı olduğunu müəyyənləşdirin və uyğun bölməyə qayıdın. MİQ və sertifikasiya hazırlığında məqsədiniz qaydanı tanımaqla yanaşı, onun konkret müəllim fəaliyyətində necə tətbiq olunduğunu əsaslandırmaq olsun.
İzahlı test sualları (20)
- 1.Mövzudan əvvəl ilkin biliklər necə qiymətləndirilir?
- 2.Şagirdin irəliləyişini hansı qiymətləndirmə izləyir?
- 3.Bölmənin sonunda hansı qiymətləndirmə aparılır?
- 4.Yarımilin sonunda hansı qiymətləndirmə aparılır?
- 5.Formativ qiymətləndirmənin əsas məqsədi nədən ibarətdir?
- 6.Qiymətləndirmə meyarları ilk növbədə nəyə əsaslanır?
- 7.Hansı anlayış məktəbdaxili qiymətləndirmə növü deyil?
- 8.Ölkə üzrə təhsilin keyfiyyəti necə qiymətləndirilir?
- 9.PISA, TIMSS və PIRLS hansı qiymətləndirməyə aiddir?
- 10.Dərsdə müşahidə və şərh hansı qiymətləndirməyə aiddir?
- 11.Formativ qiymətləndirmədə neçə səviyyə istifadə olunur?
- 12.Qiymətləndirmə rubrikası nədir və nə üçün istifadə olunur?
- 13.Şagirdin öz inşasını meyarlarla yoxlaması nə adlanır?
- 14.Şagirdlərin bir-birini qiymətləndirməsi nə adlanır?
- 15.Yarımil balında böyük summativin payı neçə faizdir?
- 16.Yarımil balı hansı qiymətləndirmələrə əsasən hesablanır?
- 17.Formativ qiymətləndirmədə effektiv əks-əlaqə necə verilir?
- 18.Meyara əsaslanan qiymətləndirmə yanaşması nə deməkdir?
- 19.Yeni gələn şagird üçün hansı qiymətləndirmə aparılır?
- 20.Öyrənmənin qiymətləndirilməsi hansı növə uyğun gəlir?
Əlaqəli səhifələr
Tez-tez verilən suallar
Məktəbdaxili qiymətləndirmənin hansı növləri var?
Məktəbdaxili qiymətləndirmə diaqnostik, formativ və summativ növlərə ayrılır. Onlar ilkin hazırlığı müəyyənləşdirmək, öyrənməni dəstəkləmək və nailiyyətləri ölçmək məqsədləri ilə fərqlənir.
Diaqnostik qiymətləndirmə yalnız dərs ilinin əvvəlində aparılır?
Xeyr. Qaydaya əsasən, dərs ilinin və ya fənn üzrə tədris resurslarında nəzərdə tutulmuş hər bölmənin əvvəlində aparılır.
Formativ qiymətləndirmənin məqsədi yekun qiymət çıxarmaqdır?
Formativ qiymətləndirmənin məqsədi şagirdin irəliləyişini izləmək, çətinliklərini aşkarlamaq və öyrənməsini dəstəkləməkdir. Onu müəyyənləşdirən əsas xüsusiyyət inkişaf üçün istifadə olunmasıdır.
Kiçik summativ yalnız bölmənin sonunda keçirilir?
Xeyr. KSQ bölmənin daxilində və ya sonunda keçirilə bilər; BSQ isə tətbiq olunduğu sinif və fənlər üzrə yarımilin sonunda aparılır.
Test tapşırığı həmişə summativ qiymətləndirmə sayılır?
Xeyr. Testdən ilkin hazırlığı öyrənmək, çətinlikləri aşkarlamaq və ya nailiyyətləri ölçmək üçün istifadə edilə bilər. Qiymətləndirmənin növünü müəyyənləşdirərkən tətbiq məqsədinə baxın.