Blum taksonomiyasının altı səviyyəsini, bilik ölçülərini və dərs məqsədi yazmağı nümunələrlə öyrən, MİQ üçün sualların idrak səviyyəsini düzgün müəyyən et.
Blum taksonomiyası təlim məqsədlərini şagirddən tələb olunan düşünmə fəaliyyətinə görə təsnif edən çərçivədir. Yenilənmiş variantda altı idrak səviyyəsi var: xatırlama, anlama, tətbiqetmə, təhliletmə, qiymətləndirmə və yaratma. MİQ-ə hazırlaşarkən əsas işin bu adları əzbərləməkdən əlavə, şagirdin tapşırığı yerinə yetirmək üçün hansı düşünmə əməliyyatını apardığını müəyyənləşdirməkdir.
Məsələn, şagird qaydanı söyləyirsə, xatırlayır; həmin qayda ilə məsələ həll edirsə, tətbiq edir; həllin verilmiş meyarlara uyğunluğunu yoxlayırsa, qiymətləndirir. Eyni mövzu üzrə fərqli idrak səviyyələrinə aid tapşırıqlar qurmaq mümkündür. Ona görə sualın mövzusundan əvvəl tələb olunan fəaliyyətə baxmalısan.
Bu yazıdakı bütün nümunə suallar mövzunu məşq etməyin üçün hazırlanıb. Onlar rəsmi MİQ sualları deyil. Fənlər üzrə tapşırıqlar da izah məqsədi daşıyır, konkret kurikulum standartının sözbəsöz təqdimatı sayılmır.
Blum taksonomiyası MİQ hazırlığında nə üçün lazımdır?
Taksonomiya sənə üç praktik işdə kömək edir: dərsin məqsədini dəqiqləşdirmək, məqsədə uyğun tapşırıq seçmək və şagirdin fəaliyyətini düzgün qiymətləndirmək. Müəllimliyə namizəd olaraq yalnız anlayışın tərifini bilməyin kifayət etmir. Sinif situasiyasında hansı bacarığın inkişaf etdirildiyini də görə bilməlisən.
Azərbaycan Respublikasının Təhsil İnstitutunun təqdim etdiyi MİQ qiymətləndirmə çərçivəsində Blümün idrak taksonomiyası və təlimdə tətbiqi ayrıca mövzu kimi göstərilir. Bilik və fəaliyyət növləri, metakoqnitiv bacarıqlar, təlim nəticələri və qiymətləndirmə meyarları da həmin metodik məzmunla əlaqəlidir.
Hazırlıq mənbələrini seçərkən qurumları qarışdırma. Ümumi təhsil müəssisələri üzrə MİQ haqqında məlumatı Elm və Təhsil Nazirliyinin müsabiqə səhifəsindən, məzmun çərçivəsini isə ARTİ-dən yoxla. Dövlət İmtahan Mərkəzinin saytında rast gəlinən incəsənət məktəblərinə müəllim qəbulu elanı ayrıca müsabiqəyə aiddir. Onun proqramını və imtahan strukturunu ümumi təhsil üzrə MİQ proqramı kimi götürmək düzgün olmaz.
İmtahanın rəsmi tarixlərini, sual bölgüsünü və keçid tələblərini rəsmi saytdan yoxla. Hazırlığın ümumi istiqamətini qurmaq üçün MİQ bələdçisindən, əlaqəli mövzuları sistemləşdirmək üçün isə MİQ pedaqogika və psixologiya üzrə geniş bələdçidən istifadə edə bilərsən.
Orijinal və yenilənmiş Blum taksonomiyası nə ilə fərqlənir?
Blum və həmkarlarının hazırladığı ilkin idrak taksonomiyası 1956-cı ildə nəşr olunub. Orijinal ardıcıllıq belədir: bilik, anlama, tətbiq, təhlil, sintez və qiymətləndirmə. Burada sonuncu pillə qiymətləndirmədir. Tarixi ardıcıllıq və kateqoriyalar Florida Universitetinin Blum taksonomiyası izahında da təqdim edilir.
Anderson və Krathwohlun rəhbərliyi ilə hazırlanan 2001-ci il yenilənməsində ardıcıllıq xatırlama, anlama, tətbiqetmə, təhliletmə, qiymətləndirmə və yaratma şəklini alıb. Sintez yaratma kimi yenidən ifadə olunub və sonuncu mövqeyə keçib. Bilik ayrıca ölçü kimi işlənib. Bu dəyişikliklər David Krathwohlun yenilənmə haqqında məqaləsində izah olunur.
Hazırlıq üçün aşağıdakı iki ardıcıllığı ayrı yadda saxla:
- Orijinal variant: bilik, anlama, tətbiq, təhlil, sintez, qiymətləndirmə.
- Yenilənmiş variant: xatırlama, anlama, tətbiqetmə, təhliletmə, qiymətləndirmə, yaratma.
Əsas fərqi yalnız termin dəyişikliyi kimi öyrənmə. Yenilənmiş yanaşmada tapşırığa iki tərəfdən baxırsan: şagird hansı biliklə işləyir və həmin bilik üzərində nə edir? Məsələn, bir alqoritmin addımlarını sadalamaqla həmin alqoritmi işlətmək eyni bilik sahəsinə aid olsa da, fərqli fəaliyyət tələb edir.
İmtahanda necə soruşulur? Sualda orijinal, klassik və ya yenilənmiş variant ifadəsi verilə bilər. Ardıcıllığı seçməzdən əvvəl hansı variantın soruşulduğunu müəyyənləşdir.
Nümunə sual: Yenilənmiş taksonomiyada son iki səviyyənin düzgün ardıcıllığı hansıdır?
- A) Sintez, qiymətləndirmə
- B) Qiymətləndirmə, yaratma
- C) Yaratma, tətbiqetmə
- D) Təhliletmə, anlama
Düzgün cavab: B. Yenilənmiş variantda qiymətləndirmədən sonra yaratma gəlir. A variantı isə orijinal taksonomiyanın son iki səviyyəsini göstərir. Bu sualda əsas məqam variantların adından əvvəl taksonomiyanın hansı formasının soruşulduğunu görməkdir.
Blum taksonomiyası səviyyələri: altı pilləni nümunələrlə öyrən
Səviyyələri öyrənərkən hər biri üçün üç suala cavab ver: şagird nə edir, cavabda hansı nəticə görünür və müəllim həmin nəticəni necə yoxlaya bilər? Bu yanaşma təkcə feil siyahısını yadda saxlamaqdan daha praktikdir.
Aşağıdakı fellər istiqamət göstərir. Feil təkbaşına səviyyəni qəti müəyyən etmir. Tapşırığın məzmunu, şagirdə əvvəl verilən məlumat və gözlənilən cavab birlikdə nəzərə alınmalıdır.
Xatırlama: öyrənilmiş məlumatı yada salmaq
Xatırlamada şagird əvvəl öyrəndiyi məlumatı tanıyır və ya yaddaşından bərpa edir. Burada əsas tələb informasiyanı yenidən təqdim etməkdir.
Uyğun fellər: sadala, adlandır, söylə, tanı, tərifini de, yada sal.
Müxtəlif fənlərdən tapşırıq nümunələri:
- Azərbaycan dili: əvvəl öyrənilmiş nitq hissələrinin adlarını sadala.
- Biologiya: dərsdə öyrəndiyin hüceyrə strukturlarını adlandır.
- Tarix: əvvəl təqdim edilmiş tarixi şəxsin adını şəkillər arasından tanı.
- Riyaziyyat: düzbucaqlının perimetr düsturunu söylə.
Şagirdin çoxlu termin bilməsi bu fəaliyyəti avtomatik olaraq təhlilə çevirmir. Məlumatın həcmi böyük ola bilər, amma tələb yenə yaddaşdan bərpadır. Əksinə, qısa bir mətn üzrə verilən sual əlaqələri müəyyənləşdirməyi tələb edirsə, daha mürəkkəb fəaliyyət yarana bilər.
İmtahanda necə soruşulur? Situasiyada şagird tərifi olduğu kimi söyləyir, adları sadalayır və ya əvvəl gördüyü məlumatı tanıyır. Ondan izah, tətbiq və əsaslandırma tələb edilmir.
Nümunə sual: Müəllim şagirddən əvvəllər öyrəndiyi həndəsi fiqurların adlarını söyləməyi istəyir. Əsas idrak səviyyəsi hansıdır?
- A) Xatırlama
- B) Təhliletmə
- C) Qiymətləndirmə
- D) Yaratma
Düzgün cavab: A. Şagird öyrəndiyi adları yaddaşdan bərpa edir. Fiqurların xüsusiyyətlərini müqayisə etmək və ya yeni fiqur modeli hazırlamaq tələb olunmur.
Anlama: məlumatın mənasını açmaq
Anlamada şagird məlumatı öz sözləri ilə ifadə edir, nümunə göstərir və ya mənasını açıqlayır. Hazır cümlənin təkrarı ilə məzmunun başa düşülərək yenidən ifadə olunmasını ayırmalısan.
Uyğun fellər: izah et, ümumiləşdir, nümunə göstər, təsnif et, şərh et, müqayisə et.
Müxtəlif fənlərdən tapşırıq nümunələri:
- Ədəbiyyat: oxuduğun parçanın əsas fikrini öz sözlərinlə ifadə et.
- Coğrafiya: verilmiş iqlim qrafikinin göstərdiyi məlumatı şərh et.
- Riyaziyyat: kəsrlərin gündəlik həyatda nəyi ifadə etdiyini nümunə ilə izah et.
- Xarici dil: qısa dialoqun məzmununu başqa sözlərlə danış.
“Müqayisə et” feilinə xüsusi diqqət yetir. İki anlayışın məlum xüsusiyyətlərini tutuşdurmaq anlama ola bilər. Mətnlərin quruluşunu araşdırmaq, müəllif mövqeyini və sübutların əlaqəsini müəyyənləşdirmək isə təhlil tələb edə bilər.
İmtahanda necə soruşulur? Şagird məlumatı başqa formada təqdim edir, məzmunu ümumiləşdirir və ya anlayışa uyğun nümunə seçir.
Nümunə sual: Şagird su dövranına aid sxemi nəzərdən keçirir və orada göstərilən prosesi öz sözləri ilə izah edir. Əsas fəaliyyət hansıdır?
- A) Yalnız adları xatırlamaq
- B) Məlumatın mənasını açıqlamaq
- C) Meyarlar əsasında hökm vermək
- D) Yeni tədqiqat layihəsi hazırlamaq
Düzgün cavab: B. Şagird sxemlə verilmiş məlumatın mənasını şifahi formada açıqlayır. Tapşırıqda əsas tələb anlama səviyyəsinə uyğundur.
Tətbiqetmə: qaydanı və üsulu işlətmək
Tətbiqetmədə şagird öyrəndiyi qaydanı, düsturu və ya proseduru konkret vəziyyətdə işlədir. Vəziyyət tanış da ola bilər, müəyyən uyğunlaşdırma da tələb edə bilər. Hər tətbiq tapşırığının tamamilə yeni situasiya olması şərt deyil.
Uyğun fellər: tətbiq et, hesabla, həll et, icra et, istifadə et, qaydaya uyğun yerinə yetir.
Müxtəlif fənlərdən tapşırıq nümunələri:
- Riyaziyyat: düzbucaqlının tərəfləri verildikdə perimetrini hesabla.
- Azərbaycan dili: öyrəndiyin durğu işarəsi qaydasını verilmiş cümlədə tətbiq et.
- Fizika: verilmiş məlumatlarla uyğun düsturdan istifadə edərək kəmiyyəti hesabla.
- İnformatika: öyrəndiyin əmrlərlə faylı göstərilən qovluqda saxla.
Tətbiqetməni tanımaq üçün soruş: şagird hansı üsulu icra edir? Cavabda konkret qaydanın işlədilməsi görünürsə, əsas fəaliyyət çox vaxt tətbiqdir. Sadəcə düsturun adını söyləmək isə həmin düsturu tətbiq etmək deyil.
İmtahanda necə soruşulur? Müəllim əvvəl öyrədilmiş üsulla məsələ həll etdirməyi və ya əməliyyatı yerinə yetirməyi tapşırır.
Nümunə sual: Şagird tərəfləri 4 sm və 7 sm olan düzbucaqlının perimetrini öyrəndiyi düsturla hesablayır. Tapşırıq hansı səviyyəyə aiddir?
- A) Xatırlama
- B) Anlama
- C) Tətbiqetmə
- D) Yaratma
Düzgün cavab: C. Şagird P = 2 × (a + b) düsturunu işlədir və 22 sm nəticəsini alır. Burada düsturu söyləməkdən əlavə, onunla əməliyyat aparılır.
Təhliletmə: hissələri və əlaqələri müəyyənləşdirmək
Təhliletmədə şagird materialın quruluşunu araşdırır, mühüm hissələri ayırır və onların bir-biri ilə əlaqəsini müəyyənləşdirir.
Uyğun fellər: təhlil et, hissələrə ayır, əlaqələndir, fərqləndir, quruluşunu müəyyən et, səbəbləri araşdır.
Müxtəlif fənlərdən tapşırıq nümunələri:
- Ədəbiyyat: obrazın qərarı ilə sonrakı hadisələr arasındakı əlaqəni mətndən çıxar.
- Tarix: təqdim edilmiş mənbələrdə hadisənin səbəbi kimi göstərilən amilləri ayır.
- Azərbaycan dili: arqumentativ mətndə iddia, sübut və nəticənin əlaqəsini müəyyənləşdir.
- Biologiya: verilmiş təcrübə məlumatlarında hansı dəyişənin nəticə ilə əlaqəli olduğunu araşdır.
Tətbiqetmə ilə təhlili ayırmaq üçün həllin xarakterinə bax. Hazır üsulla cavab almaq tətbiqdir. Məlumatların necə təşkil olunduğunu və hissələrin hansı rolu oynadığını açmaq isə təhlilə yönəlir.
İmtahanda necə soruşulur? Şagirdə mətn, məlumat toplusu və ya situasiya verilir. Ondan hissələr arasındakı əlaqəni müəyyənləşdirmək tələb olunur.
Nümunə sual: Şagird əvvəllər görmədiyi məqalədə müəllifin əsas iddiasını, onu dəstəkləyən sübutları və nəticə hissəsini ayıraraq aralarındakı əlaqəni göstərir. Əsas səviyyə hansıdır?
- A) Təhliletmə
- B) Xatırlama
- C) Tətbiqetmə
- D) Yaratma
Düzgün cavab: A. Şagird mətnin quruluşunu açır və hissələrin funksiyasını müəyyənləşdirir. Tapşırıq sadəcə məqalənin məzmununu danışmaqla tamamlanmır.
Qiymətləndirmə: meyarlara əsasən qərar vermək
Qiymətləndirmədə şagird işin, fikrin və ya həllin keyfiyyəti haqqında meyarlara əsaslanan qərar verir. Sadəcə bəyənmək və ya bəyənməmək yetərli deyil.
Uyğun fellər: qiymətləndir, yoxla, əsaslandır, meyarlara görə seç, tənqid et, qərarını müdafiə et.
Müxtəlif fənlərdən tapşırıq nümunələri:
- Tarix: iki mənbənin etibarlılığını müəllif, məqsəd və sübut meyarları ilə qiymətləndir.
- Riyaziyyat: iki həll yolunu düzgünlük və səmərəlilik baxımından dəyərləndir.
- Ədəbiyyat: obrazın qərarını müəyyən edilmiş meyarlarla əsaslandıraraq qiymətləndir.
- İnformatika: təqdim edilmiş təqdimatları oxunaqlılıq və məzmun uyğunluğu meyarları ilə yoxla.
Buradakı “qiymətləndirmə” sözünü yalnız müəllimin şagirdə qiymət yazması kimi başa düşmə. Şagirdin özünün sübutlara əsasən hökm verməsi də bu idrak fəaliyyətidir. MİQ situasiyalarında məhz kimin nə etdiyinə diqqət yetirməlisən.
İmtahanda necə soruşulur? Situasiyada seçimlə yanaşı meyar, sübut və əsaslandırılmış qərar görünür.
Nümunə sual: Şagird iki təcrübə planını dəyişənlərə nəzarət və ölçmələrin uyğunluğu meyarları ilə müqayisə edib daha etibarlı planı əsaslandıraraq seçir. Əsas səviyyə hansıdır?
- A) Anlama
- B) Tətbiqetmə
- C) Qiymətləndirmə
- D) Xatırlama
Düzgün cavab: C. Şagird planların keyfiyyəti haqqında müəyyən meyarlara əsaslanan qərar verir. Seçimin səbəbinin göstərilməsi burada həlledici əlamətdir.
Yaratma: yeni və bütöv nəticə hazırlamaq
Yaratmada şagird bildiklərini birləşdirərək özü üçün yeni, məqsədə uyğun məhsul və ya plan hazırlayır. Məhsulun elmdə ilk dəfə ortaya çıxması tələb edilmir.
Uyğun fellər: layihələndir, tərtib et, hazırla, qur, yeni həll təklif et, planlaşdır.
Müxtəlif fənlərdən tapşırıq nümunələri:
- Ədəbiyyat: obrazın xüsusiyyətlərinə uyğun alternativ sonluq yaz.
- Coğrafiya: yerli su ehtiyatlarının qorunması üçün əsaslandırılmış fəaliyyət planı hazırla.
- İnformatika: verilmiş ehtiyacı qarşılayan sadə proqram layihələndir.
- Xarici dil: müəyyən auditoriya üçün orijinal maarifləndirici podkast mətni hazırla.
Hər “hazırla” tapşırığı yaratma deyil. Şagird hazır nümunəni dəyişmədən köçürürsə, məhsulun görünüşü yeni olsa belə, düşünmə tələbi məhdud qala bilər. Yaratmanı müəyyənləşdirərkən şagirdin nəyi özü seçdiyini, birləşdirdiyini və qurduğunu axtar.
İmtahanda necə soruşulur? Şagirdə məqsəd və şərtlər verilir, həllin və ya məhsulun qurulması isə ona həvalə olunur.
Nümunə sual: Şagirdlər məktəbdə kağız israfını azaltmaq üçün öz ideyaları əsasında məqsəd, fəaliyyətlər və nəticənin izlənməsi üsulunu əhatə edən layihə hazırlayırlar. Əsas səviyyə hansıdır?
- A) Xatırlama
- B) Anlama
- C) Təhliletmə
- D) Yaratma
Düzgün cavab: D. Şagirdlər müxtəlif məlumat və ideyaları məqsədli, bütöv layihədə birləşdirirlər. İş zamanı təhlil də aparıla bilər, lakin gözlənilən yekun nəticə layihənin yaradılmasıdır.
Bilik ölçüsü: şagird nəyi bilir?
Yenilənmiş taksonomiyada idrak prosesi ilə bilik ölçüsünü ayırmaq vacibdir. İdrak prosesi şagirdin nə etdiyini, bilik ölçüsü isə nə ilə işlədiyini göstərir. Krathwohlun yuxarıda göstərilən məqaləsində bilik ölçüsü faktual, konseptual, prosedur və metakoqnitiv kateqoriyalarla təqdim olunur.
Bu kateqoriyaları altı idrak səviyyəsinin davamı kimi sıralama. Onlar ayrıca baxış istiqamətidir. Məsələn, şagird prosedurun addımlarını xatırlaya da, proseduru tətbiq edə də bilər.
Faktual bilik: terminlər və konkret məlumatlar
Faktual bilik fənnə aid terminləri, adları və konkret detalları əhatə edir. Məsələn, xəritədəki şərti işarənin adı və elmi anlayışın termini bu biliklə əlaqəlidir.
Hazırlıq zamanı faktual biliyi yalnız tarix və ad əzbərləmək kimi dar çərçivədə görmə. Fənni başa düşmək üçün lazım olan əsas terminlər də buraya daxildir.
İmtahanda necə soruşulur? Şagirdin bildiyi məzmunun növü müəyyənləşdirilir.
Nümunə sual: Şagird biologiya dərsində işlədilən terminlərin adlarını və onların konkret işarələnməsini bilir. Hansı bilik növü ön plandadır?
- A) Faktual bilik
- B) Metakoqnitiv bilik
- C) Prosedur bilik
- D) Konseptual bilik
Düzgün cavab: A. Söhbət terminlər və konkret məlumatlardan gedir. Şagirdin həmin terminlər arasındakı sistemi izah etməsi isə ayrıca tələb olardı.
Konseptual bilik: anlayışlar arasındakı sistem
Konseptual bilik anlayışların, kateqoriyaların, prinsip və modellərin qarşılıqlı əlaqəsinə aiddir. Ayrı-ayrı məlumatların daha böyük sistemdə necə birləşdiyini bilməyi nəzərdə tutur.
Məsələn, “ekosistem” terminini tanımaqla ekosistemdə canlı və cansız amillərin əlaqəsini bilmək eyni məzmun dərinliyini göstərmir. İkinci halda əlaqəli sistem ön plana çıxır.
İmtahanda necə soruşulur? Situasiyada prinsip, təsnifat, model və ya anlayışlararası əlaqə vurğulanır.
Nümunə sual: Şagird canlıların qruplaşdırılmasında istifadə olunan təsnifat prinsiplərini və kateqoriyalar arasındakı əlaqəni bilir. Bu hansı bilikdir?
- A) Faktual
- B) Konseptual
- C) Yalnız prosedur
- D) Yalnız metakoqnitiv
Düzgün cavab: B. Burada əsas məzmun ayrı-ayrı adlardan ibarət deyil, təsnifatın quruluşu və əlaqələridir.
Prosedur bilik: işi necə yerinə yetirmək
Prosedur bilik üsullar, alqoritmlər və onların hansı şəraitdə işlədilməsi ilə bağlıdır. Sən proseduru bildikdə müəyyən işi necə görməyi və uyğun üsulu nə vaxt seçməyi bilirsən.
Riyazi əməliyyatın aparılma qaydası, laboratoriya ölçməsinin icra üsulu və məlumat axtarışının ardıcıllığı buna nümunədir. Proseduru bilmək onun hər dəfə düzgün icra ediləcəyinə avtomatik zəmanət vermir, icra ayrıca müşahidə olunmalıdır.
İmtahanda necə soruşulur? Sual işin görülmə üsuluna və addımlarına yönəlir.
Nümunə sual: Şagird mikroskopla müşahidə aparmaq üçün yerinə yetirilməli addımları və onların ardıcıllığını bilir. Hansı bilik növü əsasdır?
- A) Metakoqnitiv
- B) Faktual
- C) Prosedur
- D) Konseptual
Düzgün cavab: C. Şagird fəaliyyətin icra qaydasını bilir. Addımları söyləməsi xatırlama, həmin qayda ilə müşahidə aparması isə tətbiqetmə ola bilər.
Metakoqnitiv bilik: öz öyrənməni tanımaq
Metakoqnitiv bilik düşünmə və öyrənmə strategiyaları, tapşırıqların tələbləri və insanın öz öyrənməsi haqqında bildiklərini əhatə edir.
Məsələn, sən hansı tip suallarda tələsdiyini, hansı mövzuda əlavə izaha ehtiyac duyduğunu və hansı strategiyanın müəyyən tapşırıqda kömək etdiyini anlaya bilərsən. Bu, hazırlıq prosesini daha şüurlu təşkil etməyə imkan verir.
İmtahanda necə soruşulur? Şagird öz öyrənmə xüsusiyyətini və uyğun strategiyanı tanıyır.
Nümunə sual: Şagird anlayır ki, uzun mətni oxuyarkən əsas fikirləri qısa qeydlərlə toplamaq ona məzmunu izləməyə kömək edir. Bu məlumat hansı biliklə bağlıdır?
- A) Yalnız faktual biliklə
- B) Metakoqnitiv biliklə
- C) Yalnız fənn terminləri ilə
- D) Yalnız tarixi məlumatlarla
Düzgün cavab: B. Şagird öz öyrənməsinə kömək edən strategiya haqqında məlumatlıdır. Burada əsas məsələ qeydin mövzusu deyil, insanın öz öyrənməsini tanımasıdır.
Dərs məqsədini Blum taksonomiyasına uyğun necə yazmaq olar?
Dərs məqsədi şagirdin dərsin sonunda hansı nəticəni göstərəcəyini aydınlaşdırmalıdır. “Mövzunu öyrətmək” müəllimin niyyətini bildirir, amma şagirdin hansı fəaliyyəti yerinə yetirəcəyini dəqiqləşdirmir.
Hüquqi çərçivəni pedaqoji alətdən ayırmaq da vacibdir. “Təhsil haqqında” qanunda təhsil proqramı dövlət standartlarına uyğun məzmunu və mənimsənilmə qaydalarını müəyyən edən sənəd kimi təqdim olunur. Blum taksonomiyası isə həmin məzmun üzrə təlim nəticələrini düşünmə fəaliyyəti baxımından dəqiqləşdirməyə kömək edən çərçivədir.
Məqsəd yazmazdan əvvəl ARTİ-nin ümumi təhsilin fənn kurikulumları bölməsindən uyğun fənn və sinif üçün təsdiqlənmiş sənədi seç. İctimai müzakirəyə çıxarılan layihə ilə təsdiqlənmiş proqramı qarışdırma. Anlayışların əlaqəsini kurikulumun mahiyyəti haqqında yazıda daha geniş öyrənə bilərsən.
Praktik olaraq bu ardıcıllıqla işləyə bilərsən:
- Standartda tələb olunan məzmunu və fəaliyyəti müəyyənləşdir.
- Dərs üçün reallaşdırıla bilən konkret nəticə seç.
- Şagirdin göstərəcəyi fəaliyyəti müşahidə edilən feillə ifadə et.
- Lazım olduqda materialı, icra şəraitini və uğur meyarını dəqiqləşdir.
- Tapşırığın həqiqətən həmin nəticəni göstərib-göstərmədiyini yoxla.
Məsələn, “Şagird arqumentativ mətni anlayır” məqsədi genişdir. “Şagird verilmiş mətndə əsas iddianı və onu dəstəkləyən iki sübutu ayıraraq əlaqəsini izah edir” nəticəsi daha aydındır. Burada müəllim şagirdin hansı işi görəcəyini və cavabda nə axtaracağını bilir.
Məqsədin mütləq uzun cümlə olması lazım deyil. Əsas odur ki, qeyri-müəyyənlik azalsın. Bir dərsin məqsədinə həddindən artıq çox nəticə yığmaq da işi çətinləşdirir. İllik istiqamətlə gündəlik nəticələrin əlaqəsini qurmaq üçün illik planlaşdırma haqqında bələdçiyə baxa bilərsən.
İmtahanda necə soruşulur? Müəllimin yazdığı məqsədlər arasından şagird fəaliyyətini daha aydın göstərən və tələb olunan bacarığa uyğun olan variant seçilir.
Nümunə sual: Məqsəd şagirdin mətnin quruluşunu təhlil etməsidir. Hansı nəticə buna daha uyğundur?
- A) Şagird mətn mövzusunu öyrənir.
- B) Müəllim şagirdlərə maraqlı mətn oxuyur.
- C) Şagird verilmiş mətndə iddia, sübut və nəticənin əlaqəsini müəyyənləşdirir.
- D) Şagird mətn haqqında məlumat alır.
Düzgün cavab: C. Şagirdin konkret fəaliyyəti və işləyəcəyi məzmun göstərilir. Digər variantlarda ya nəticə qeyri-müəyyəndir, ya da müəllimin fəaliyyəti təsvir olunur.
İdrak səviyyələri ilə qiymətləndirməni necə uyğunlaşdırmaq olar?
Dərsin məqsədi, öyrənmə fəaliyyəti və qiymətləndirmə tapşırığı bir-birini tamamlamalıdır. Məqsəd təhlildirsə, yalnız tərif soruşmaq həmin bacarığın formalaşdığını göstərmir. Məqsəd qaydanın tətbiqidirsə, şagirdə qaydanı işlətmək imkanı verilməlidir.
“Azərbaycan Respublikasının ümumtəhsil sistemində Qiymətləndirmə Konsepsiyası”nda (2009) qiymətləndirmənin məqsədlə uzlaşması, təlim nəticələri haqqında etibarlı məlumat verməsi və tədrisin yaxşılaşdırılmasına xidmət etməsi vurğulanır. Taksonomiyadan istifadə edərkən bu əlaqəni praktik sualla yoxla: hazırladığım tapşırıq nəzərdə tutduğum bacarığı göstərməyə imkan verirmi?
Məsələn, şagirddən mənbənin etibarlılığını qiymətləndirmək istəyirsənsə, ona mənbə, uyğun meyarlar və qərarını əsaslandırmaq imkanı verməlisən. Yalnız mənbənin müəllifini soruşmaq həmin məqsədi tam ölçmür.
Qiymətləndirmənin növü ilə idrak səviyyəsi də ayrı məsələlərdir. Formativ qiymətləndirmədə təhlil tapşırığı işlətmək mümkündür. Summativ tapşırıq isə sırf yekun mərhələdə verildiyi üçün avtomatik olaraq yaratma səviyyəsinə çevrilmir. Bu fərqi qiymətləndirmə növləri haqqında izahdan möhkəmləndirə bilərsən.
İmtahanda necə soruşulur? Situasiyada məqsədlə yoxlama tapşırığı arasındakı uyğunluq və ya uyğunsuzluq tapılır.
Nümunə sual: Müəllim şagirdlərin iki mənbənin etibarlılığını meyarlarla qiymətləndirməsini hədəfləyir. Yoxlamada isə yalnız mənbələrin adlarını yazdırır. Əsas problem nədir?
- A) Yoxlama tapşırığı məqsəddəki qiymətləndirmə fəaliyyətini göstərmir.
- B) Mənbə adlarını bilmək heç vaxt faydalı deyil.
- C) Qiymətləndirmə yalnız şifahi aparılmalıdır.
- D) Hər yoxlama mütləq layihə olmalıdır.
Düzgün cavab: A. Mənbələrin adlarını bilmək hədəflənən meyarlı mühakiməni nümayiş etdirmir. Tapşırıq məqsəd haqqında kifayət qədər məlumat vermir.
Test sualının səviyyəsini tanımaq üçün praktik üsul
Sualı oxuyarkən əvvəlcə tapşırığın kimə yönəldiyini müəyyənləşdir. Bəzən MİQ namizədindən bir situasiyadakı şagird fəaliyyətini təsnif etmək istənilir. Bu halda sən öz cavabvermə fəaliyyətini deyil, situasiyada təsvir olunan şagird fəaliyyətini müəyyənləşdirməlisən.
Sonra bu ardıcıllıqla düşün:
- Şagirdə hansı məlumat və vasitələr verilib?
- Şagird əvvəl öyrəndiyini sadəcə təkrar edə bilərmi?
- Konkret qaydanı və ya üsulu işlətməlidirmi?
- Hissələri və əlaqələri araşdırmalıdırmı?
- Meyara əsaslanan qərar verməlidirmi?
- Özü yeni plan və ya məhsul qurmalıdırmı?
“Düzgün variantı seç” ifadəsi də səviyyəni avtomatik xatırlama etmir. Variantlar arasından seçim etmək üçün mürəkkəb məlumatı təhlil etmək lazım gələ bilər. Eyni qaydada, açıq cavab yazmaq həmişə yaratma deyil: şagird sadəcə tərifi yaza bilər. Tapşırığın formasını düşünmə tələbindən ayırmaq üçün qapalı və açıq tapşırıqlar haqqında yazıya bax.
Bir neçə fəaliyyət birlikdə veriləndə sualın dəqiq tələbini oxu. “Şagird əvvəl məlumatları təhlil edir, sonra layihə hazırlayır” situasiyasında həm təhlil, həm yaratma var. Sual yekun məhsulu soruşursa, yaratma ön plana çıxır. Ayrı bir mərhələ soruşulursa, həmin mərhələni təsnif etməlisən.
İmtahanda necə soruşulur? Eyni feil müxtəlif kontekstlərdə verilir və namizəddən real düşünmə tələbini ayırmaq istənilir.
Nümunə sual: Hansı tapşırıqda yaratma fəaliyyəti daha aydın görünür?
- A) Hazır layihənin başlığını dəftərə yaz.
- B) Dərslikdəki planı olduğu kimi köçür.
- C) Verilmiş problemi həll etmək üçün öz fəaliyyət planını qur.
- D) Müəllimin söylədiyi nəticəni təkrar et.
Düzgün cavab: C. Şagird planın quruluşunu və fəaliyyətlərini özü müəyyənləşdirir. Digər variantlarda yazmaq və ya plan sözü olsa da, hazır məlumatın təkrarı tələb olunur.
MİQ hazırlığında tipik səhvlər və onları düzəltmək yolları
Birinci səhv feili yeganə göstərici saymaqdır. “Əsaslandır” sözü faydalı ipucudur, lakin şagird əvvəl əzbərlədiyi əsaslandırmanı təkrar edirsə, real fəaliyyət dəyişir. Tapşırığın bütün şərtini oxu və cavabın necə yarandığını düşün.
İkinci səhv çətinliyi idrak səviyyəsi ilə eyniləşdirməkdir. Unudulmuş faktı xatırlamaq sənə çətin gələ bilər. Buna baxmayaraq, tələb xatırlamadır. Tanış mövzuda sadə layihə hazırlamaq isə sənin üçün asan ola bilər, amma yaratma fəaliyyəti daşıya bilər.
Üçüncü səhv dərsin metodunu səviyyə kimi qəbul etməkdir. Qrup işi, debat və layihə üsulu haqqında məlumat səviyyəni təkbaşına müəyyənləşdirmir. Qrupda sadəcə terminləri sadalamaq da mümkündür. Metodun hansı fəaliyyəti yaratdığını təlim strategiyaları və interaktiv metodlar haqqında yazıdakı nümunələrlə əlaqələndir.
Dördüncü səhv bütün dərsləri altı pillənin dəyişməz ardıcıllığı ilə qurmağa çalışmaqdır. Praktik planlaşdırmada standartın tələbi, şagirdlərin hazırlığı və dərsin məqsədi əsas götürülməlidir. Hər dərsə süni şəkildə ayrıca yaratma tapşırığı əlavə etmək məqsədə uyğun nəticə verməyə bilər.
Beşinci səhv yalnız düzgün cavabı yadda saxlamaqdır. Bir sualı həll etdikdən sonra seçiminə səbəb olan sözü və ya situasiya əlamətini yaz. Sonra digər variantın niyə uyğun gəlmədiyini bir cümlə ilə izah et. Bu, oxşar görünən səviyyələri ayırmağa kömək edir.
Mövzunu praktik yoxlamaq üçün MİQ sınaq imtahanlarından birini aç və 1-ci sınaqdan 5 pulsuz sualı yoxla. Tapşırıq həllindən sonra yalnız nəticəyə baxma, səhvin anlayışı bilməməkdən, variantları qarışdırmaqdan, yoxsa situasiyanı tələsik oxumaqdan yarandığını müəyyənləşdir.
Davamlı məşq üçün günün 10 pulsuz sualını həll edərkən uyğun tapşırıqlara özün idrak səviyyəsi qeydi əlavə edə bilərsən. Hər sualın mütləq taksonomiya mövzusunda olmasına ehtiyac yoxdur. Sən müxtəlif tapşırıqların düşünmə tələbini ayırmağı məşq edirsən.
Hazırlığın növbəti mərhələsində MİQ sınaqları ilə biliklərini yenidən yoxla və əvvəlki səhvlərin təkrarlanıb-təkrarlanmadığını izlə. Məqsəd səviyyə adlarını sürətlə söyləməkdən əlavə, seçimlərini situasiyanın konkret tələbi ilə əsaslandırmaqdır.
Tez-tez verilən suallar
Blum taksonomiyası nədir?
Blum taksonomiyası təlim məqsədlərini idrak fəaliyyətlərinə görə təsnif edən çərçivədir. Müəllim onun köməyi ilə şagirddən hansı düşünmə fəaliyyətinin gözlənildiyini dəqiqləşdirə, uyğun tapşırıq seçə və nəticəni yoxlaya bilər.
Blum taksonomiyasının yenilənmiş variantında neçə səviyyə var?
Yenilənmiş variantda altı səviyyə var: xatırlama, anlama, tətbiqetmə, təhliletmə, qiymətləndirmə və yaratma. Bunları bilik ölçüsünün dörd kateqoriyası ilə qarışdırmamalısan. Səviyyə fəaliyyəti, bilik ölçüsü isə işlənən məzmunun növünü göstərir.
Orijinal variantla yenilənmiş variantın əsas fərqi nədir?
Orijinal variantın son iki səviyyəsi sintez və qiymətləndirmədir. Yenilənmiş variantda isə qiymətləndirmədən sonra yaratma gəlir. Yenilənmədə bilik ayrıca ölçü kimi işlənir, idrak fəaliyyəti ilə bilik növünə birlikdə baxmaq imkanı yaranır.
Sualın səviyyəsini yalnız feilə görə tapmaq olar?
Feil ilkin ipucu verir, amma qəti qərar üçün kifayət etmir. Şagirdin əvvəl nə bildiyini, ona hansı məlumatın verildiyini və hansı nəticənin tələb olunduğunu nəzərə almalısan. “Hazırla” sözü bəzən sadəcə nümunənin köçürülməsini də ifadə edə bilər.
Tətbiqetmə ilə təhliletməni necə ayırım?
Tətbiqetmədə şagird qaydanı və ya proseduru işlədir. Təhliletmədə isə hissələri, onların rolunu və əlaqələrini müəyyənləşdirir. Düsturla məsələ həll etmək tətbiqə, arqumentin iddia və sübutlar arasındakı quruluşunu açmaq təhlilə nümunədir.
Yaratma həmişə ən çətin tapşırıq deməkdir?
Xeyr. İdrak səviyyəsi ilə tapşırığın konkret şagird üçün çətinliyi eyni anlayış deyil. Çətinliyə mövzunun tanışlığı, əvvəlki biliklər, verilmiş dəstək və tapşırığın həcmi də təsir edir. Səviyyəni müəyyənləşdirərkən tələb olunan düşünmə fəaliyyətinə bax.
MİQ üçün hansı məlumatı rəsmi saytdan yoxlamalıyam?
Proqramın əhatəsini və məzmun çərçivəsini ARTİ-nin, müsabiqənin təşkili barədə məlumatı isə Elm və Təhsil Nazirliyinin uyğun rəsmi elanlarından yoxla. Rəsmi tarixlər, imtahan strukturu və keçid tələbləri üçün qüvvədə olan elana əsaslan. Müxtəlif qurumların ayrı müəllim qəbulu müsabiqələrini bir-biri ilə qarışdırma.
Tez-tez verilən suallar
Blum taksonomiyası nədir?
Blum taksonomiyası təlim məqsədlərini şagirddən tələb olunan düşünmə fəaliyyətinə görə təsnif edən çərçivədir. Yenilənmiş variantda altı idrak səviyyəsi var: xatırlama, anlama, tətbiqetmə, təhliletmə, qiymətləndirmə və yaratma.
Orijinal və yenilənmiş Blum taksonomiyası nə ilə fərqlənir?
İlkin taksonomiya 1956-cı ildə nəşr olunub və ardıcıllığı bilik, anlama, tətbiq, təhlil, sintez və qiymətləndirmədir. Anderson və Krathwohlun rəhbərliyi ilə hazırlanan 2001-ci il yenilənməsində isə ardıcıllıq xatırlama, anlama, tətbiqetmə, təhliletmə, qiymətləndirmə və yaratma şəklindədir.
Test sualının Blum səviyyəsini necə tanımaq olar?
Əvvəlcə tapşırığın kimə yönəldiyini müəyyənləşdir: situasiyadakı şagird fəaliyyətini təsnif edirsənsə, öz cavabvermə fəaliyyətini yox, şagirdin nə etdiyini qiymətləndir. Sonra şagirdə hansı məlumat verildiyini və onun öyrəndiyini sadəcə təkrar edib-etmədiyini düşün; feil təkbaşına səviyyəni qəti müəyyən etmir.
Qeyd: rəsmi tarixlər, qaydalar və keçid balları Dövlət İmtahan Mərkəzi və ya müvafiq qurum tərəfindən elan olunur. Bu yazı hazırlıq məqsədli ümumi məsləhətdir.
Yazıda səhv və ya köhnəlmiş məlumat görsəniz, düzəliş göndərin — müraciət yoxlanılır, düzəliş edildikdə yazının yenilənmə tarixi dəyişir.
Qeydiyyatla hər imtahanın 1-ci sınağından 5 sual pulsuzdur. Günün 10 sualı girişsizdir və hər gün yenilənir.