Qiymətləndirmə növlərini MİQ üçün öyrən: diaqnostik, formativ, summativ, KSQ və BSQ fərqləri, rubrika, rəy və izahlı nümunə suallar bu bələdçidədir.
Qiymətləndirmə növləri iki səviyyədə fərqləndirilir: təhsil sistemi üzrə məktəbdaxili, milli və beynəlxalq qiymətləndirmə, məktəbdaxili prosesdə isə diaqnostik, formativ və summativ qiymətləndirmə. Diaqnostik qiymətləndirmə başlanğıc səviyyəni müəyyənləşdirir, formativ qiymətləndirmə öyrənmə zamanı irəliləyişi izləyib dəstəkləyir, summativ qiymətləndirmə isə müəyyən mərhələdə əldə edilmiş nəticəni ölçür. MİQ üçün əsas bacarığın situasiyada qiymətləndirmənin məqsədini tanımaqdır.
Məsələn, müəllimin dərsdə test verməsi qiymətləndirmənin avtomatik summativ olması demək deyil. Müəllim həmin testlə ilkin hazırlığı yoxlaya, öyrənmə çətinliyini aşkarlaya və ya bölmə üzrə nailiyyəti müəyyənləşdirə bilər. Alətin adına deyil, məlumatın hansı qərar üçün toplandığına bax.
Bu yazıdakı bütün nümunə suallar mövzunu məşq etməyin üçün hazırlanıb, rəsmi MİQ sualları deyil. Anlayışları pedaqogikanın digər mövzuları ilə əlaqələndirmək üçün MİQ pedaqogika və psixologiya bələdçisindən də istifadə edə bilərsən.
Qiymətləndirmə növləri hansı rəsmi mənbələrə əsaslanır?
Mövzunun əsas çərçivəsi 2009-cu il Qiymətləndirmə Konsepsiyasıdır. Təhsil Nazirliyinin, indiki Elm və Təhsil Nazirliyinin saytındakı “Azərbaycan Respublikasının ümumtəhsil sistemində Qiymətləndirmə Konsepsiyası” məktəbdaxili, milli və beynəlxalq qiymətləndirməni izah edir. Konsepsiya ümumi yanaşmanı, ayrıca qaydalar isə tətbiqin təşkilini müəyyənləşdirir.
Məktəbdə tətbiq məsələlərini Təhsil Nazirliyinin məktəbdaxili qiymətləndirmənin aparılması Qaydasından yoxla. Hüquqi baza ilə tanış olmaq üçün “Təhsil haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanununu oxuya bilərsən. Qanun təhsil fəaliyyətinin ümumi hüquqi çərçivəsini müəyyən edir.
Azərbaycan Respublikasının Təhsil İnstitutu, yəni ARTİ ümumi təhsilin fənn kurikulumlarını yayımlayır. Burada təsdiqlənmiş sənədlə ictimai müzakirəyə çıxarılan layihəni fərqləndir, öz fənnin və sinfin üçün tətbiq edilən proqramı seç.
MİQ proqramını və imtahanın məzmun çərçivəsini ARTİ-nin müəllimlərin işə qəbulu üzrə qiymətləndirmə çərçivəsindən yoxla. Dövlət İmtahan Mərkəzinin bütün müəllim qəbulu elanlarını ümumtəhsil MİQ proqramına aid etmə: məsələn, DİM-in incəsənət məktəblərinə qəbul elanı ayrıca müsabiqəyə aiddir. İmtahan strukturunu, rəsmi tarixləri və keçid tələblərini müraciət etdiyin müsabiqənin rəsmi saytından yoxla.
Məktəbdaxili, milli və beynəlxalq qiymətləndirmə
Bu bölgüdə əvvəlcə əhatə dairəsini və qərarın səviyyəsini müəyyənləşdir. Bir şagirdin mövzunu necə öyrəndiyini araşdırmaqla ölkə üzrə təhsil nəticələrini təhlil etmək fərqli məqsədlərdir.
- Məktəbdaxili qiymətləndirmə: şagirdin təlim nəticələri barədə məlumat verir, sinifdə tədris və öyrənmə qərarlarına xidmət edir.
- Milli qiymətləndirmə: ölkə səviyyəsində nailiyyətlər və təhsilin keyfiyyəti haqqında məlumat toplamağa yönəlir.
- Beynəlxalq qiymətləndirmə: nəticələri beynəlxalq kontekstdə araşdırmağa və təhsil sistemləri arasında müqayisə aparmağa imkan verir.
Konsepsiyadakı bu bölgünü diaqnostik, formativ və summativ bölgüsü ilə eyni sırada sadalama. Bunlar qiymətləndirməyə fərqli tərəflərdən baxmağa kömək edir. Sualda ölkə üzrə məlumat toplamaq vurğulanırsa, yalnız testdən istifadə edilməsinə əsasən “summativ” cavabını seçmə.
İmtahanda necə soruşulur?
Nümunə sual: Ölkə üzrə seçilmiş məktəblərdə şagirdlərin oxuyub anlama bacarıqları araşdırılır. Məqsəd təhsil siyasəti üçün ümumiləşdirilmiş məlumat əldə etməkdir. Hansı qiymətləndirmə nəzərdə tutulur?
- A) Diaqnostik qiymətləndirmə
- B) Milli qiymətləndirmə
- C) Formativ qiymətləndirmə
- D) Kiçik summativ qiymətləndirmə
Düzgün cavab: B. Həlledici əlamət ölkə səviyyəsində ümumiləşdirilmiş nəticə və idarəetmə qərarıdır. Ayrı şagirdin növbəti dərsdə hansı dəstəyə ehtiyacı olması araşdırmanın əsas məqsədi deyil.
Əlavə nümunə: Bir neçə ölkədə şagirdlərin bacarıqları ortaq yanaşma ilə ölçülür və nəticələr müqayisə edilir. Burada beynəlxalq qiymətləndirmə nəzərdə tutulur. İştirakçıların hamısının məktəbli olması prosesi məktəbdaxili qiymətləndirməyə çevirmir.
Diaqnostik qiymətləndirmə: başlanğıc səviyyəni müəyyənləşdirmək
Diaqnostik qiymətləndirmənin məqsədi şagirdin mövcud bilik və bacarıqlarını müəyyənləşdirməkdir. Rəsmi Qaydada onun dərs ilinin və ya bölmənin əvvəlində aparılması göstərilir. Bu məlumat müəllimə təlimə haradan başlayacağını seçməkdə kömək edir.
Təsəvvür et ki, sən kəsrlərin müqayisəsinə başlayırsan. Əvvəlcə şagirdin surət və məxrəci ayırıb ayırmadığını, bütövün bərabər hissələrə bölünməsini anlayıb anlamadığını yoxlayırsan. Şagird bu baza anlayışlarında çətinlik çəkirsə, birbaşa mürəkkəb müqayisə tapşırığına keçmək uyğun seçim olmaz.
Hazırlıq üçün diaqnostik nəticəni belə oxumağı məşq et:
- Şagird hansı ilkin bacarığı nümayiş etdirdi?
- Hansı səhv anlayış üzə çıxdı?
- Yeni mövzuya keçmək üçün hansı dəstək lazımdır?
- Təlim fəaliyyətini hansı səviyyədən başlatmaq məqsədəuyğundur?
Nəticəni sadəcə “zəifdir” kimi ifadə etmək qərar verməyə az kömək edir. “Məxrəci tanıyır, lakin hissələrin bərabərliyini nəzərə almır” qeydi daha konkret tədris ehtiyacını göstərir.
İmtahanda necə soruşulur?
Nümunə sual: Müəllim yeni bölməyə başlamazdan əvvəl əvvəlki biliklərə aid qısa tapşırıqlar verir. Cavablara əsasən ilkin təkrar fəaliyyətini planlaşdırır. Bu, hansı qiymətləndirmədir?
- A) Böyük summativ
- B) Formativ
- C) Diaqnostik
- D) Beynəlxalq
Düzgün cavab: C. Müəllim başlanğıc hazırlığı müəyyənləşdirir və bölmənin tədrisini həmin məlumata əsasən qurur. Tapşırığın qısa olması deyil, məqsədi cavabı müəyyən edir.
Bu nümunədə “cavablara əsasən planlaşdırır” ifadəsi səni çaşdırmasın. Formativ nəticə də planlaşdırmaya təsir edə bilər. Diaqnostikliyi göstərən əsas əlaqə yeni mərhələyə başlamazdan əvvəl ilkin səviyyənin müəyyənləşdirilməsidir.
Formativ qiymətləndirmə: öyrənməni izləmək və dəstəkləmək
Formativ qiymətləndirmə öyrənmə prosesində çətinliyi müəyyənləşdirməyə və tədrisi tənzimləməyə xidmət edir. Rəsmi Qaydada onun məzmun standartlarının mənimsənilməsinə yönəlmiş fəaliyyətləri izləmək məqsədi vurğulanır.
Məsələn, şagird mətnin əsas fikrini müəyyənləşdirir, amma fikrini uyğun sübutla əsaslandıra bilmir. Sən cavabı yoxlayıb yalnız nəticəni bildirməklə kifayətlənmirsən. Ona mətndən uyğun hissəni seçməyi göstərir, sonra yeni nümunədə eyni bacarığı sınamaq imkanı verirsən.
Bu situasiyanı hazırlıq zamanı bir ardıcıllıq kimi düşün:
- Təlim məqsədi müəyyənləşdirilir.
- Şagirdin işi həmin məqsədə uyğun araşdırılır.
- Konkret çətinlik aşkarlanır.
- Faydalı rəy və uyğun dəstək verilir.
- Şagirdin növbəti cəhdində dəyişiklik izlənilir.
Dərsin sonundakı qısa tapşırıq da formativ məqsəd daşıya bilər. Məsələn, sən çıxış biletindəki cavabları növbəti dərsdə hansı nümunələri izah edəcəyini seçmək üçün istifadə edirsən. “Dərsin sonunda” ifadəsi təkbaşına summativ cavabını əsaslandırmır.
Formativ yanaşmanı sinif fəaliyyətləri ilə əlaqələndirmək üçün təlim strategiyaları və interaktiv metodlar haqqında yazını da oxuya bilərsən.
İmtahanda necə soruşulur?
Nümunə sual: Müəllim şagirdlərin yazılarını nəzərdən keçirir. Əksəriyyətin fikrini sübutla əsaslandırmaqda çətinlik çəkdiyini görərək növbəti fəaliyyətdə nümunə üzərində birgə iş təşkil edir. Qiymətləndirmənin əsas funksiyası hansıdır?
- A) Yarımillik nəticəni rəsmiləşdirmək
- B) Öyrənmə çətinliyini müəyyənləşdirib təlimi tənzimləmək
- C) Şagirdləri məktəblər üzrə sıralamaq
- D) Beynəlxalq nəticələri müqayisə etmək
Düzgün cavab: B. Müəllim toplanmış məlumatdan öyrənməni yaxşılaşdırmaq üçün istifadə edir. Situasiyada formativliyi göstərən əsas məqam nəticədən sonra görülən tədris tədbiridir.
Summativ qiymətləndirmə: əldə edilmiş nailiyyəti müəyyənləşdirmək
Summativ qiymətləndirmə müəyyən mərhələdə məzmun standartlarının mənimsənilməsi üzrə əldə olunmuş nailiyyəti müəyyən edir. Məktəbdaxili qiymətləndirmə Qaydası kiçik və böyük summativ formalarını fərqləndirir.
Praktik nümunə kimi bir bölmədə öyrənilən bacarıqlar üzrə hazırlanmış yekun işi düşün. Sən tapşırıqları yoxlayaraq şagirdin həmin mərhələdə hansı nəticəni göstərdiyini müəyyənləşdirirsən. Burada əsas diqqət artıq əldə edilmiş nailiyyətin qiymətləndirilməsinə yönəlir.
Summativ nəticələri sonradan təhlil etmək də faydalıdır. Məsələn, cavablar müəyyən bacarıq üzrə ümumi çətinliyi göstərə bilər. Sonradan həmin çətinliyə uyğun dəstək planlaşdırılması əvvəlki qiymətləndirmənin əsas məqsədini dəyişmir.
MİQ məşqində özünə belə sual ver: “Situasiyada nəticəni müəyyənləşdirmək əsasdır, yoxsa öyrənmə davam edərkən müdaxilə etmək?” Cavab variantlarını bu fərq əsasında yoxla.
İmtahanda necə soruşulur?
Nümunə sual: Müəllim bölmə üzrə tədris edilmiş standartların mənimsənilmə səviyyəsini müəyyənləşdirmək üçün qiymətləndirmə işi keçirir. Situasiyada hansı əsas məqsəd görünür?
- A) Yeni bölməyə ilkin hazırlığı müəyyənləşdirmək
- B) Şagirdin həmin andakı emosional vəziyyətini öyrənmək
- C) Müəyyən mərhələdə əldə edilmiş nailiyyəti qiymətləndirmək
- D) Ölkələr arasında müqayisə aparmaq
Düzgün cavab: C. Burada summativ məqsəd təsvir olunur. Şagirdin müəyyən standartlar üzrə göstərdiyi nəticə qiymətləndirilir.
Bu fərqləri oxuduqdan sonra MİQ sınaq imtahanlarında özünü yoxla. Testim.az-da 1-ci sınaqdan 5 sualı pulsuz işləyərək anlayışı situasiyada tanıyıb tanımadığını məşq edə bilərsən.
Kiçik summativ qiymətləndirmə və böyük summativ qiymətləndirmə
Kiçik summativ qiymətləndirmə, yəni KSQ, bölmə daxilində və ya bölmənin sonunda keçirilir. Böyük summativ qiymətləndirmə, yəni BSQ, yarımilin sonuna aiddir. Bu fərq rəsmi məktəbdaxili qiymətləndirmə Qaydasında göstərilir.
KSQ-ni yalnız “az suallı test”, BSQ-ni isə “çox suallı test” kimi yadda saxlama. Adlar sualların sayını izah etmir. Situasiyada bölmə üzrə qiymətləndirmə ilə yarımil üzrə qiymətləndirməni ayırmaq daha etibarlı yanaşmadır.
Öz hazırlıq qeydlərində belə müqayisə qura bilərsən:
- KSQ barədə düşünərkən konkret bölmənin standartlarını və həmin hissədə öyrənilmiş bacarıqları nəzərə al.
- BSQ barədə düşünərkən yarımil üzrə qiymətləndirmə mərhələsini nəzərə al.
- Hər ikisində tapşırıqların yoxlanılan nəticəyə uyğunluğunu araşdır.
- Tətbiq dairəsini bütün sinif və fənlər üçün eyni qəbul etmə.
Keçirilmə tezliyi, tətbiq edilən sinif və fənlər, nəticələrin hesablanması kimi təşkilati detalları rəsmi saytdan yoxla. Hazırlıq materialında rastlaşdığın hər sxemi avtomatik qüvvədə olan qayda kimi götürmə.
İmtahanda necə soruşulur?
Nümunə sual: Müəllim konkret bölmədə öyrənilmiş məzmun standartlarının mənimsənilməsini qiymətləndirir. İş həmin bölmənin sonunda keçirilir. Hansı forma nəzərdə tutulur?
- A) Böyük summativ qiymətləndirmə
- B) Kiçik summativ qiymətləndirmə
- C) Milli qiymətləndirmə
- D) Diaqnostik qiymətləndirmə
Düzgün cavab: B. Situasiyada bölmə üzrə summativ qiymətləndirmə təsvir olunur. Cavabı müəyyənləşdirən sual sayı deyil, qiymətləndirmənin əhatəsi və mərhələsidir.
İkinci nümunə sual: Tətbiqi nəzərdə tutulmuş fənn üzrə yarımilin sonunda böyük summativ qiymətləndirmə keçirilir. Onu KSQ-dən fərqləndirən əsas əlamət hansıdır?
- A) Yalnız şifahi aparılması
- B) Yarımil üzrə qiymətləndirmə mərhələsinə aid olması
- C) Mütləq beynəlxalq tapşırıqlardan ibarət olması
- D) İlkin hazırlığı müəyyənləşdirməsi
Düzgün cavab: B. BSQ yarımilin sonundakı summativ qiymətləndirmədir. Digər variantlar onun əsas fərqləndirici xüsusiyyətini göstərmir.
Qiymətləndirmə alətləri: müşahidə, test və portfolio
Qiymətləndirmənin növü məqsədi, seçilən alət və üsullar isə məlumatı necə topladığını və təhlil etdiyini anlamağa kömək edir. Hazırlıq zamanı bu iki sualı ayrı cavablandır.
Aşağıdakı izahlar sinif situasiyalarını təhlil etməyin üçün praktik nümunələrdir:
- Müşahidə: şagirdin fəaliyyəti zamanı konkret davranış və ya bacarığın izlənilməsi. Məsələn, təcrübədə ölçmə alətini necə istifadə etdiyinə baxırsan.
- Test: müəyyən bilik və bacarıqlar üzrə cavab toplamaq üçün hazırlanmış tapşırıqlar. Testin məqsədini onun nə vaxt və nə üçün istifadə edilməsi aydınlaşdırır.
- Portfolio: şagirdin iş nümunələrinin məqsədli toplusu. İlkin işlə düzəliş edilmiş işi birlikdə araşdıraraq dəyişiklik haqqında məlumat əldə edə bilərsən.
- Rubrika: işi meyarlar və keyfiyyət təsvirləri əsasında dəyərləndirməyə kömək edən vasitə.
Portfolio hazırlamaq sadəcə çoxlu kağız yığmaq deyil. Məşq nümunəndə hansı işi niyə seçdiyini, onun hansı bacarığı göstərdiyini və əvvəlki işlə müqayisədə nə dəyişdiyini izah et.
Test hazırlayarkən də cavab formatı ilə yoxlanılan bacarığı qarışdırma. Qapalı və açıq tapşırıqların fərqləri bu seçimi daha aydın görməyə kömək edər.
İmtahanda necə soruşulur?
Nümunə sual: Müəllim eyni qısa testi bölmənin əvvəlində ilkin hazırlığı müəyyənləşdirmək, başqa sinifdə isə öyrənmə zamanı çətinlikləri aşkarlamaq üçün istifadə edir. Hansı nəticə doğrudur?
- A) Test həmişə summativ qiymətləndirmədir
- B) Qiymətləndirmənin məqsədi alətin istifadəsindən asılı olaraq fərqlənə bilər
- C) Test yalnız milli qiymətləndirmədə istifadə olunur
- D) Eyni tapşırıq yalnız eyni qiymətləndirmə məqsədi daşıya bilər
Düzgün cavab: B. Alətin eyni olması məqsədin də eyni olduğunu göstərmir. Birinci situasiyada diaqnostik, ikinci situasiyada formativ istifadə təsvir edilir.
Formativ qiymətləndirmədə meyar və rubrika necə qurulur?
Meyar işdə nəyə baxacağını, səviyyə təsviri isə həmin xüsusiyyətin necə yerinə yetirildiyini göstərir. Məsələn, “əsaslandırma” meyar ola bilər. “Fikri uyğun sübutla əsaslandırır” isə həmin meyar üzrə gözlənilən keyfiyyəti təsvir edir.
ARTİ-nin “Formativ qiymətləndirmə” metodik vəsaiti formativ qiymətləndirmənin strategiyaları, vasitələri və rəyvermə üzrə praktik material təqdim edir. Aşağıdakı rubrika isə bu yazı üçün hazırlanmış sadə məşq nümunəsidir.
Tapşırığın belə olduğunu düşün: “Mətnin əsas fikrini müəyyənləşdir və uyğun sübutla əsaslandır”. Meyar cədvəlinin məzmununu bu ardıcıllıqla qura bilərsən:
- Meyar: əsas fikrin müəyyənləşdirilməsi. Dəstəyə ehtiyac: ayrı detalı əsas fikir kimi təqdim edir. Qismən yerinə yetirmə: əsas fikri ümumi ifadə edir, lakin dəqiqləşdirmir. Gözlənilən nəticə: əsas fikri mətnin bütövlüyünə uyğun ifadə edir.
- Meyar: sübutun seçilməsi. Dəstəyə ehtiyac: sübut göstərmir və ya əlaqəsiz nümunə seçir. Qismən yerinə yetirmə: uyğun hissəni tapır, əlaqəni tam açıqlamır. Gözlənilən nəticə: uyğun sübut seçir və onun fikri necə dəstəklədiyini izah edir.
Buradakı səviyyə adları məcburi rəsmi şkala deyil. Məqsəd qeyri-müəyyən “yaxşı”, “orta”, “zəif” sözlərini müşahidə edilən fəaliyyətlə əvəzləməyi göstərməkdir.
Rubrikanı hazırlayarkən özündən soruş: iki müəllim bu təsviri oxuyanda eyni işdə təxminən eyni xüsusiyyəti axtaracaqmı? Cavab aydın deyilsə, təsviri konkretləşdir. “Çox yaxşı yazır” əvəzinə işdə görünən sübutu göstər.
İmtahanda necə soruşulur?
Nümunə sual: Təlim məqsədi şagirdin fikrini sübutla əsaslandırmasıdır. Hansı qiymətləndirmə meyarı məqsədə daha uyğundur?
- A) Dəftəri səliqəli saxlayır
- B) Tapşırığı hamıdan tez bitirir
- C) Fikrini uyğun sübutla əsaslandırır
- D) Dərsdə daha çox danışır
Düzgün cavab: C. Meyar yoxlanılan bacarığı göstərir. Səliqə, sürət və danışma tezliyi bu tapşırıqda əsaslandırmanın keyfiyyətini birbaşa sübut etmir.
Formativ rəy necə yazılır?
Hazırlıq üçün faydalı rəy nümunəsini üç hissədə qur: uğuru göstər, çətinliyi dəqiqləşdir, növbəti addımı bildir. Bu, hazır rəsmi mətn forması deyil, öz rəylərini yoxlamağın üçün praktik modeldir.
Şagirdə “Əla!” yazmaq münasibətini bildirə bilər, amma hansı bacarığın uğurlu olduğunu açıqlamır. “Diqqətli ol!” da hansı hissənin necə düzəldilməli olduğunu göstərmir.
Eyni iş üçün daha konkret rəy belə ola bilər: “Əsas fikri düzgün müəyyənləşdirmisən. Seçdiyin nümunənin həmin fikirlə əlaqəsini izah etməmisən. Nümunədən sonra onun fikri necə dəstəklədiyini bir cümlə ilə yaz”.
Başqa bir nümunədə şagird məsələni düzgün üsulla həll edir, amma hesablamada səhvə yol verir. Uyğun rəy belə qurula bilər: “Həll üsulunu düzgün seçmisən. Son hesablamanı yenidən yoxla və nəticəni məsələnin şərti ilə tutuşdur”.
Rəy hazırlayarkən bunlara diqqət yetir:
- Şəxsiyyət haqqında hökm vermək əvəzinə konkret işi təsvir et.
- Şagirdin yerinə bütün cavabı yazmaq əvəzinə yerinə yetirilə bilən addım göstər.
- Bir rəydə həddən artıq çox tələb toplama.
- Düzəliş və yeni cəhd üçün imkan nəzərdə tut.
- Sonrakı işdə həmin çətinliyin dəyişib dəyişmədiyinə bax.
İmtahanda necə soruşulur?
Nümunə sual: Şagird həll üsulunu düzgün seçib, lakin cavabın ölçü vahidini göstərməyib. Hansı rəy daha faydalıdır?
- A) Sən həmişə diqqətsizsən
- B) Pis deyil, davam et
- C) Həll üsulun düzgündür. Cavabda ölçü vahidini əlavə et və verilənlərlə uyğunluğunu yoxla
- D) Sinifdə başqaları daha yaxşı yazıb
Düzgün cavab: C. Rəy işdəki uğuru göstərir, çatışmayan hissəni adlandırır və düzəliş üçün konkret istiqamət verir. Digər variantlar şagirdə nə etməli olduğunu kifayət qədər aydın bildirmir.
Özünüqiymətləndirmə və qarşılıqlı qiymətləndirmə
Özünüqiymətləndirmə situasiyasında şagird öz işini, qarşılıqlı qiymətləndirmədə isə yoldaşının işini meyar əsasında nəzərdən keçirir. MİQ məşqində bu fəaliyyətlərin adından çox, meyar və sübutla necə əlaqələndirildiyinə diqqət yetir.
Məsələn, “Yazım yaxşı alındı” ifadəsi ümumi təəssüratdır. “Əsas fikri yazmışam, sübut göstərmişəm, amma əlaqəni izah etməmişəm” ifadəsi isə şagirdin öz işini konkret xüsusiyyətlər üzrə təhlil etdiyini göstərir.
Qarşılıqlı qiymətləndirmə üçün hazırladığın nümunədə şagirdlərə əvvəlcədən aydın istiqamət ver: işi oxu, meyara uyğun sübut tap, bir uğurlu məqamı göstər, bir düzəliş təklif et. Bu ardıcıllıq rəyi şəxsi münasibətdən uzaqlaşdırmağa kömək edir.
İmtahanda necə soruşulur?
Nümunə sual: Şagirdlər bir-birinin təqdimatını əvvəlcədən paylaşılmış meyarlarla nəzərdən keçirir və konkret təkmilləşdirmə təklifi yazırlar. Hansı fəaliyyət təsvir olunur?
- A) Meyar əsasında qarşılıqlı qiymətləndirmə
- B) Milli qiymətləndirmə
- C) Böyük summativ qiymətləndirmə
- D) İlkin diaqnostik yoxlama
Düzgün cavab: A. Şagirdlər yoldaşlarının işini meyarlarla təhlil edirlər. Təkmilləşdirmə təklifinin sonrakı işdə istifadə olunması fəaliyyətin öyrənməyə necə xidmət etdiyini göstərər.
Qiymətləndirmə ilə kurikulum və planlaşdırmanın əlaqəsi
Qiymətləndirmə tapşırığı hazırlayanda əvvəlcə şagirdin nəyi bacarmalı olduğunu müəyyənləşdir. Sonra həmin bacarığı göstərəcəyi fəaliyyəti seç. Kurikulumun ümumi quruluşunu anlamaq üçün kurikulum nədir yazısından istifadə edə bilərsən.
Öz məşq nümunəndə məqsəd “iki hadisəni müqayisə etmək”dirsə, yalnız hadisələrin adlarını sadalamağı tələb edən sual yetərli sübut verməz. Müqayisəni görmək üçün oxşar və fərqli cəhətlərin müəyyənləşdirilməsini tələb edən tapşırıq hazırla.
Eyni məntiqlə, “qaydanı söyləmək” və “qaydanı yeni situasiyada tətbiq etmək” fərqli tələblərdir. Tapşırığın idrak tələbini araşdırmaq üçün Blum taksonomiyası haqqında izahı oxuya bilərsən. Burada əsas məsələ termin əzbərləmək deyil, tapşırığın hansı düşünmə fəaliyyətini tələb etdiyini görməkdir.
Qiymətləndirmə məlumatını planlaşdırmaya bağlamaq üçün konkret qərar yazmağa çalış. “Nəticələri nəzərə alacağam” əvəzinə “əsaslandırmada çətinlik çəkənlərlə sübut seçmə fəaliyyəti aparacağam” demək daha aydındır. Mövzuların ardıcıllığını qurarkən illik planlaşdırma bələdçisi bu əlaqəni genişləndirməyə kömək edər.
İmtahanda necə soruşulur?
Nümunə sual: Məqsəd şagirdin iki hadisəni müqayisə etməsidir. Müəllim yalnız hadisələrin adlarını sadalamağı tələb edir. Əsas problem nədir?
- A) Tapşırıq gözlənilən müqayisə bacarığı barədə yetərli sübut vermir
- B) Tapşırıq mütləq şifahi olmalıdır
- C) Müqayisəni qiymətləndirmək mümkün deyil
- D) Yalnız çoxvariantlı sual istifadə edilməlidir
Düzgün cavab: A. Adları bilmək müqayisəni yerinə yetirmək demək deyil. Tapşırıqla gözlənilən nəticə arasında uyğunluq qurulmalıdır.
Diaqnostik, formativ və summativ qiymətləndirmədə səhv anlayışlar
Məşq zamanı eyni səhvə təkrar düşürsənsə, yalnız düzgün cavabı yazma. Səni yanlış varianta aparan ifadəni də qeyd et. Aşağıdakı səhv ümumiləşdirmələri ayrıca yoxla:
- “Dərsin sonundakı hər yoxlama summativdir.” Çıxış bileti növbəti dərsi tənzimləmək üçün istifadə edilirsə, situasiyada formativ məqsəd görünür.
- “Test verilibsə, KSQ-dir.” Testin ilkin hazırlığı müəyyənləşdirmək üçün verildiyi nümunədə diaqnostik məqsəd var.
- “Formativ qiymətləndirmə tərif yazmaqdır.” Faydalı rəy konkret bacarığı, çətinliyi və növbəti addımı aydınlaşdırır.
- “KSQ yalnız bölmə bitəndə keçirilə bilər.” Rəsmi Qaydada bölmə daxilində keçirilməsi də nəzərdə tutulur.
- “Milli qiymətləndirmə bütün şagirdlərin gündəlik qiymətlərini toplamaqdır.” Milli qiymətləndirməni sistem səviyyəsində məlumat əldə etmək məqsədi ilə düşün.
- “Rubrika meyarların adlarını sadalamaqdır.” İşin keyfiyyətini fərqləndirmək üçün meyar üzrə aydın təsvirlər də lazımdır.
- “Summativ nəticə tədris üçün faydasızdır.” Nəticələr sonrakı dəstək qərarlarına məlumat verə bilər.
İmtahanda necə soruşulur?
Nümunə sual: Müəllim dərsin sonunda qısa cavablar toplayır və şagirdlərin çətinliklərinə əsasən növbəti dərsdə fərqli izah nümunələri seçir. Hansı fikir doğrudur?
- A) Dərsin sonunda aparıldığı üçün qiymətləndirmə mütləq summativdir
- B) Tədrisi tənzimləməyə yönəldiyi üçün formativ məqsəd daşıyır
- C) Qısa cavab istifadə edildiyi üçün diaqnostikdir
- D) Bütün sinif iştirak etdiyi üçün milli qiymətləndirmədir
Düzgün cavab: B. Burada vaxt göstəricisindən daha güclü əlamət müəllimin nəticələr əsasında öyrənmə prosesini dəyişməsidir.
MİQ situasiya suallarını necə təhlil etməlisən?
Sualı oxuyarkən dərhal tanış söz axtarıb cavab seçmə. Əvvəlcə hadisəni öz sözlərinlə bir cümlədə ifadə et: “Müəllim başlanğıc səviyyəni öyrənir”, “çətinliyi aradan qaldırır” və ya “mərhələ üzrə nəticəni müəyyənləşdirir”.
Sonra bu ardıcıllıqla düşün:
- Məqsəd: hansı məlumat lazımdır?
- Vaxt: yeni mərhələdən əvvəl, öyrənmə zamanı, yoxsa mərhələnin yekununda?
- Əhatə: şagird, bölmə, yarımil, ölkə və ya beynəlxalq müqayisə?
- İstifadə: nəticə hansı qərara çevrilir?
- Uyğunluq: seçilən cavab situasiyanın bütün əsas əlamətlərini izah edirmi?
Eyni sinif hadisəsini fərqli məqsədlərlə yenidən yazmaq faydalı məşqdir. Məsələn, kəsrlərə aid qısa tapşırığı əvvəlcə ilkin hazırlığı müəyyənləşdirmək, sonra öyrənmə çətinliyini aradan qaldırmaq, daha sonra bölmə üzrə nəticəni qiymətləndirmək üçün təsvir et.
Cavab izahında yalnız “bu formativdir” yazmaqla kifayətlənmə. “Müəllim çətinliyi müəyyənləşdirib növbəti fəaliyyəti dəyişdirdiyi üçün formativdir” cümləsini qur. Beləliklə, cavabı konkret dəlilə bağlamış olursan.
Hazırlıq prosesini bütöv qurmaq üçün MİQ bələdçisinə bax. Gündəlik qısa məşq üçün günün 10 pulsuz sualını işləyə bilərsən. Mövzunu təkrar etdikdən sonra MİQ sınaqları ilə biliklərini tətbiq et və səhvlərini məqsəd, vaxt, əhatə, meyar üzrə təhlil et.
Tez-tez verilən suallar
Qiymətləndirmə növləri hansılardır?
Ümumi çərçivədə məktəbdaxili, milli və beynəlxalq qiymətləndirmə fərqləndirilir. Məktəbdaxili qiymətləndirmə isə diaqnostik, formativ və summativ məqsədlərlə aparılır. Sualda əvvəlcə hansı bölgünün soruşulduğunu müəyyənləşdir: təhsil sistemi üzrə əhatə dairəsi, yoxsa şagirdin öyrənməsinin qiymətləndirilməsi məqsədi?
Diaqnostik və formativ qiymətləndirmənin fərqi nədir?
Diaqnostik qiymətləndirmədə başlanğıc hazırlıq müəyyənləşdirilir. Formativ qiymətləndirmədə öyrənmə zamanı irəliləyiş və çətinliklər izlənilir, uyğun dəstək seçilir. Hər ikisinin nəticəsi planlaşdırmaya kömək edə bildiyindən yalnız “müəllim planını dəyişdi” ifadəsi ilə qərar vermə. Hadisənin hansı mərhələdə və nə məqsədlə baş verdiyinə bax.
Kiçik summativ qiymətləndirmə yalnız bölmənin sonunda keçirilir?
Xeyr. Rəsmi məktəbdaxili qiymətləndirmə Qaydasında KSQ-nin bölmənin daxilində və ya sonunda keçirilməsi göstərilir. Hazırlıqda onu yalnız bölmənin son günü ilə əlaqələndirmə. Keçirilmə tezliyi və digər təşkilati tələblər barədə qüvvədə olan məlumatı rəsmi saytdan yoxla.
KSQ ilə BSQ arasında əsas fərq nədir?
KSQ bölmə daxilində və ya sonunda, BSQ isə yarımilin sonunda keçirilən summativ qiymətləndirmə formasıdır. Fərqi tapşırıqların sayında və ya işin qalınlığında axtarma. BSQ-nin hansı sinif və fənlərdə tətbiq olunduğunu ayrıca rəsmi qaydadan yoxla.
Formativ qiymətləndirmədə testdən istifadə etmək olarmı?
Bəli. Məsələn, müəllim qısa testin cavablarından hansı anlayışın izaha ehtiyacı olduğunu müəyyənləşdirmək və əlavə fəaliyyət seçmək üçün istifadə edə bilər. Belə situasiyada formativ məqsəd görünür. Tapşırığın test formasında olması onu avtomatik summativ qiymətləndirməyə çevirmir.
Meyar, rubrika və rəy eyni anlayışdır?
Xeyr. Meyar işin hansı xüsusiyyətinə baxıldığını göstərir. Rubrika həmin xüsusiyyət üzrə keyfiyyəti təsvir etməyə kömək edir. Rəy isə konkret işdə nəyin alındığını, hansı çətinliyin qaldığını və növbəti addımın nə olduğunu bildirə bilər. Nümunə hazırlayarkən bu anlayışları eyni tapşırıq üzərində fərqləndir.
MİQ-də qiymətləndirmə mövzusuna necə hazırlaşım?
Əvvəlcə diaqnostik, formativ və summativ məqsədləri öz sözlərinlə izah et. Sonra hər biri üçün sinif situasiyası yaz və cavabını konkret əlamətlə əsaslandır. KSQ ilə BSQ-ni, məqsədlə aləti, meyarla səviyyə təsvirini ayrıca müqayisə et. Proqramı və imtahanın təşkilati məlumatlarını isə rəsmi saytdan yoxla.
Tez-tez verilən suallar
Qiymətləndirmənin hansı növləri var?
Təhsil sistemi səviyyəsində məktəbdaxili, milli və beynəlxalq qiymətləndirmə; məktəbdaxili prosesdə isə diaqnostik, formativ və summativ qiymətləndirmə fərqləndirilir.
Diaqnostik, formativ və summativ qiymətləndirmə nə ilə fərqlənir?
Diaqnostik qiymətləndirmə başlanğıc səviyyəni müəyyənləşdirir, formativ qiymətləndirmə öyrənmə prosesində çətinliyi aşkar edib tədrisi tənzimləməyə xidmət edir, summativ qiymətləndirmə isə müəyyən mərhələdə əldə olunmuş nailiyyəti müəyyən edir.
KSQ və BSQ arasında fərq nədir?
Kiçik summativ qiymətləndirmə (KSQ) bölmə daxilində və ya bölmənin sonunda, böyük summativ qiymətləndirmə (BSQ) isə yarımilin sonunda keçirilir. Adlar sualların sayını yox, qiymətləndirmənin dövrünü bildirir.
Qeyd: rəsmi tarixlər, qaydalar və keçid balları Dövlət İmtahan Mərkəzi və ya müvafiq qurum tərəfindən elan olunur. Bu yazı hazırlıq məqsədli ümumi məsləhətdir.
Yazıda səhv və ya köhnəlmiş məlumat görsəniz, düzəliş göndərin — müraciət yoxlanılır, düzəliş edildikdə yazının yenilənmə tarixi dəyişir.
Qeydiyyatla hər imtahanın 1-ci sınağından 5 sual pulsuzdur. Günün 10 sualı girişsizdir və hər gün yenilənir.