MİQ pedaqogika və psixologiya mövzularını nümunə suallarla öyrən. Kurikulum, qiymətləndirmə, metodika və inkişaf psixologiyası üçün 4 həftəlik hazırlıq planı.
MİQ pedaqogika hazırlığında əsas məqsəd anlayışları tanımaq və onları sinif situasiyalarında tətbiq etməkdir. Kurikulum, təlim strategiyaları, qiymətləndirmə, Blum taksonomiyası, inkişaf psixologiyası və planlaşdırmanı bir-biri ilə əlaqəli öyrənsən, müəllimin hansı vəziyyətdə nə üçün müəyyən qərar verdiyini daha düzgün izah edərsən. Hazırlığa rəsmi qiymətləndirmə çərçivəsini oxumaqla başla, sonra hər mövzu üzrə situativ sual həll et və səhv variantı niyə seçdiyini araşdır.
Bu bələdçidə mövzuların əsas məntiqini, özünü yoxlamaq üçün nümunə sualları və dörd həftəlik hazırlıq planını tapacaqsan. Buradakı bütün nümunə suallar izah məqsədilə bizim tərəfimizdən tərtib olunub, rəsmi MİQ sualları deyil. Mövzu xəritəsi hazırlığını təşkil etməyə kömək edir, rəsmi proqramı əvəz etmir.
MİQ-də metodika və pedaqogika hissəsinin yeri
MİQ-in test mərhələsində ixtisas bilikləri ilə yanaşı, tədris metodikası və təlim strategiyaları üzrə hazırlıq da yoxlanılır. Bu hissəyə hazırlaşarkən fənni necə öyrədəcəyini, şagirdin öyrənməsini necə izləyəcəyini və təlim mühitini necə quracağını düşünməlisən. Müsabiqənin strukturu haqqında məlumatı Azərbaycan Respublikasının Elm və Təhsil Nazirliyinin MİQ səhifəsindən yoxla.
Mövzuların əhatəsini müəyyənləşdirmək üçün əsas istiqamətverici sənəd Azərbaycan Respublikasının Təhsil İnstitutunun təqdim etdiyi MİQ qiymətləndirmə çərçivəsidir. Hazırlıq vəsaitinin mündəricatını həmin çərçivə ilə tutuşdur. Köhnə vəsaitdəki mövzu bölgüsünü avtomatik olaraq cari tələb sayma.
Mənbə seçərkən qurumları da fərqləndir. Dövlət İmtahan Mərkəzinin müəllimlərin işə qəbulu ilə bağlı bu elanı Mədəniyyət Nazirliyinin tabeliyindəki musiqi və incəsənət təhsili müəssisələrinin ayrıca müsabiqəsinə aiddir. Ümumi təhsil üzrə MİQ proqramını və imtahan strukturunu dəqiqləşdirərkən Elm və Təhsil Nazirliyi ilə ARTİ-nin müvafiq sənədlərinə əsaslan.
İmtahan tarixi, sual sayı, müddət, qiymətləndirmə qaydası və keçid balı kimi məlumatları rəsmi saytdan yoxla. Müsabiqə prosesini ardıcıl anlamaq üçün MİQ bələdçisinə də baxa bilərsən.
Hazırlığının başlanğıc səviyyəsini görmək üçün MİQ sınaq imtahanlarından birini seç. Testim.az-da 1-ci sınaqdan 5 sualı pulsuz işləyərək mövzular üzrə ilkin çətinliklərini müəyyənləşdirə bilərsən.
Kurikulum: müəllim imtahanı üçün əsas anlayışlar
Kurikulum təhsilin məqsədini, məzmununu, təşkilini və nəticələrin qiymətləndirilməsini əlaqələndirən proqramdır. Onu yalnız mövzu siyahısı kimi yadda saxlamaq natamam yanaşmadır. “Təhsil haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanununda kurikulum anlayışı təlim nəticələri, məzmun standartları, pedaqoji prosesin təşkili, qiymətləndirmə və monitorinq sistemi ilə birlikdə müəyyənləşdirilir.
Hazırlaşarkən bu sualı ver: şagird dərsdən sonra nəyi nümayiş etdirməlidir? Məsələn, “mətn haqqında məlumat almaq” ifadəsi ilə “mətndəki əsas fikri müəyyənləşdirib seçimini əsaslandırmaq” ifadəsi eyni dəqiqlikdə deyil. İkinci ifadədə müşahidə edilə bilən fəaliyyət görünür.
Kurikulum terminlərini belə əlaqələndir:
- Məzmun xətti: fənnin məzmununu təşkil edən əsas istiqamətdir.
- Məzmun standartı: şagirdin mənimsəməli olduğu məzmuna və fəaliyyətə dair tələbi ifadə edir.
- Təlim nəticəsi: konkret təlim prosesinin sonunda şagirdin göstərəcəyi nailiyyəti təsvir edir.
- İnteqrasiya: bilik və bacarıqlar arasında məqsədli əlaqələrin qurulmasıdır.
Bu terminlərin tətbiqini öz fənninin sənədi üzərində öyrən. ARTİ-nin ümumi təhsilin fənn kurikulumları bölməsində təsdiqlənmiş proqramlarla ictimai müzakirəyə çıxarılan layihələr ayrılıqda təqdim olunur. Sənədin statusuna və aid olduğu siniflərə diqqət et. Terminlərin daha ətraflı izahını kurikulum nədir yazısında oxuya bilərsən.
İmtahanda necə soruşulur: müəllimin yazdığı nəticənin konkretliyi, standartla əlaqəsi və ya fəaliyyətin inteqrasiya nümunəsi olub-olmaması soruşula bilər.
Nümunə sual: dərsin nəticəsi “Şagird iki mətnin əsas fikrini müqayisə edir və fərqi mətnlərdən nümunə ilə əsaslandırır” kimi müəyyənləşdirilib. Hansı tapşırıq bu nəticəyə daha uyğundur?
- A) Mətnlərin başlıqlarını dəftərə köçürmək.
- B) Mətnlərdəki cümlələrin sayını müəyyənləşdirmək.
- C) Əsas fikirləri qarşılaşdırmaq və hər mətnə istinad etmək.
- D) Müəlliflərin adlarını əzbər söyləmək.
Düzgün cavab: C. Nəticədə müqayisə və əsaslandırma tələb olunur. Bu variant hər iki fəaliyyəti yoxlamağa imkan verir. Digər variantlarda şagird mövzu ilə işləsə də, nəzərdə tutulan bacarığı nümayiş etdirmir.
Təlim strategiyaları və interaktiv metodlar
Təlim strategiyasını seçərkən əvvəlcə nəticəni, sonra şagirdlərin hazırlığını və mövcud şəraiti nəzərə al. Müəllim üsulun adını bildiyi üçün onu hər dərsə tətbiq etməməlidir. Seçdiyin fəaliyyət şagirdi gözlənilən nəticəyə yaxınlaşdırmalıdır.
Məsələn, ilkin ideyaları toplamaq istəyirsənsə, beyin həmləsi faydalı ola bilər. Müxtəlif mövqelərin dəlillərlə müdafiəsi tələb edilirsə, debat daha uyğun seçimdir. Şagirdlərin əvvəl fərdi düşünüb, sonra fikirlərini yoldaşı ilə dəqiqləşdirməsi üçün düşün, cütləş, bölüş ardıcıllığını qura bilərsən.
İş forması ilə iş üsulunu ayırmaq vacibdir. Fərdi, cütlərlə və qruplarla iş fəaliyyətin necə təşkil olunduğunu göstərir. Debat, beyin həmləsi və digər üsullar isə öyrənmə fəaliyyətinin gedişini müəyyənləşdirir. Qrupla işin olması özlüyündə bütün şagirdlərin öyrəndiyini sübut etmir.
Özünü müəllimin yerinə qoy: qrupdakı bir şagird bütün işi görürsə, digərlərinin iştirakını necə təmin edərdin? Rolların bölüşdürülməsi, fərdi hazırlıq və hər şagirdin cavabına ehtiyac yaradan tapşırıq burada kömək edə bilər. Metod seçimini təlim strategiyaları və interaktiv metodlar yazısı ilə dərinləşdir.
İmtahanda necə soruşulur: situasiyadakı məqsədə uyğun üsulu seçmək, iş formasını tanımaq və ya müəllimin fasilitasiya addımını müəyyənləşdirmək tələb oluna bilər.
Nümunə sual: müəllim şagirdlərin problemin mümkün həlləri barədə çoxlu ilkin ideya səsləndirməsini istəyir. İdeyaların qiymətləndirilməsi sonrakı mərhələdə aparılacaq. Hansı üsul daha uyğundur?
- A) Beyin həmləsi.
- B) Hazır cavabların köçürülməsi.
- C) Yalnız müəllimin izahı.
- D) Əzbər təriflərin fərdi sorğusu.
Düzgün cavab: A. Situasiyada əsas məqsəd ideyaların toplanmasıdır. Müəllim ilkin mərhələdə fikirlərin səslənməsinə şərait yaradır, onların seçilməsi və əsaslandırılmasını isə sonrakı işə saxlayır.
Qiymətləndirmə: diaqnostik, formativ və summativ fərqləri
Qiymətləndirmədə əsas sual “nə vaxt aparılıb?” ilə məhdudlaşmır. “Əldə olunan məlumat nə üçün istifadə edilir?” sualı daha dəqiq fərqləndirməyə kömək edir. Eyni tipli qısa tapşırıq müxtəlif məqsədlərlə tətbiq oluna bilər.
“Azərbaycan Respublikasının ümumi təhsil sistemində Qiymətləndirmə Konsepsiyası” qiymətləndirmənin təlim nəticələri və tədrisin yaxşılaşdırılması ilə əlaqəsini əsaslandıran sənəddir. Bu sənədi oxuyarkən qiymətləndirmənin məqsədini və nəticələrdən istifadə məntiqini anlamağa çalış.
Əsas fərqlər belədir:
- Diaqnostik qiymətləndirmə: ilkin bilikləri, bacarıqları və ehtiyacları müəyyənləşdirməyə xidmət edir.
- Formativ qiymətləndirmə: öyrənmə prosesini izləməyə, geribildirim verməyə və tədrisi uyğunlaşdırmağa xidmət edir.
- Summativ qiymətləndirmə: müəyyən təlim dövrü üzrə əldə olunan nailiyyəti yekunlaşdırmağa xidmət edir.
Formativ geribildirimdə şagird növbəti addımını başa düşməlidir. “Daha yaxşı yaz” ifadəsi qeyri-müəyyəndir. “Fikrini bildirmisən, indi onu mətndən uyğun dəlillə əsaslandır” ifadəsi isə görüləcək işi göstərir.
Qiymətləndirmə vasitəsinin formasını da məqsədlə qarışdırma. Açıq sualın olması onu avtomatik formativ etmir. Seçimli test də nəticələri əsasında tədris dəyişdirilirsə, formativ məqsədlə istifadə oluna bilər. Mövzunu qiymətləndirmə növləri yazısında ayrıca məşq et.
İmtahanda necə soruşulur: müəllimin məlumatı hansı məqsədlə topladığı və nəticəyə əsasən nə etdiyi təsvir olunur, səndən qiymətləndirmə növünü seçmək istənilir.
Nümunə sual: müəllim dərsin sonunda qısa tapşırıq verir. Cavablardan şagirdlərin səbəb və nəticəni qarışdırdığını görür, növbəti dərs üçün əlavə fəaliyyət hazırlayır. Qiymətləndirmənin əsas məqsədi hansıdır?
- A) Şagirdlərin yekun nailiyyətini rəsmiləşdirmək.
- B) Öyrənmədəki çətinliyi müəyyənləşdirib tədrisi tənzimləmək.
- C) Şagirdləri davranışlarına görə sıralamaq.
- D) İllik nəticəni müəyyənləşdirmək.
Düzgün cavab: B. Müəllim cavablardan növbəti tədris qərarı üçün istifadə edir. Bu, formativ məqsədi göstərir. Tapşırığın dərsin sonunda verilməsi təkbaşına summativ qiymətləndirmə demək deyil.
Blum taksonomiyası: sualın tələb etdiyi düşünmə fəaliyyəti
Blum taksonomiyasını öyrənmək tapşırığın şagirddən hansı idrak fəaliyyətini tələb etdiyini müəyyənləşdirməyə kömək edir. Yenilənmiş təsnifatda xatırlama, anlama, tətbiqetmə, təhliletmə, qiymətləndirmə və yaratma səviyyələri fərqləndirilir. Bu ardıcıllıq “Azərbaycan müəllimi” qəzetindəki pedaqoji izahda da təqdim olunur.
Hazırlıq zamanı səviyyənin adını öz fənnindən fəaliyyətlə əlaqələndir:
- Xatırlama: öyrənilmiş anlayışı və ya faktı yada salmaq.
- Anlama: fikri öz sözlərinlə izah etmək.
- Tətbiqetmə: öyrənilmiş qaydadan tapşırığın həllində istifadə etmək.
- Təhliletmə: hissələri və onlar arasındakı əlaqələri araşdırmaq.
- Qiymətləndirmə: müəyyən meyarlara əsasən qərar vermək.
- Yaratma: tələblərə uyğun yeni məhsul və ya həll hazırlamaq.
Səviyyəni yalnız bir felə əsasən seçmə. “Müqayisə et” tapşırığında şagird hazır məlumatı təkrarlaya da bilər, müstəqil əlaqələr araşdıra da bilər. Sualın bütöv şərtini və tələb olunan cavabı oxu. Daha çox tətbiq üçün Blum taksonomiyası nədir yazısına keç.
İmtahanda necə soruşulur: verilmiş tapşırığın hansı idrak fəaliyyətini tələb etdiyi və ya müəyyən səviyyəyə uyğun tapşırıq seçimi soruşulur.
Nümunə sual: şagird iki layihəni əvvəlcədən verilmiş faydalılıq, əsaslandırma və həyata keçirilmə meyarlarına görə araşdırır, daha münasib layihəni seçib qərarını müdafiə edir. Hansı səviyyə əsasdır?
- A) Xatırlama.
- B) Anlama.
- C) Qiymətləndirmə.
- D) Tətbiqetmə.
Düzgün cavab: C. Şagird meyarlara əsaslanan mühakimə yürüdür. Layihələr haqqında məlumatı xatırlamaq və onları anlamaq bu işə kömək etsə də, əsas tələb əsaslandırılmış seçimdir.
İnkişaf psixologiyası: Piajenin idrak inkişafı yanaşması
Piajenin yanaşmasını öyrənərkən uşağın düşünməsinin keyfiyyətcə necə dəyişdiyinə diqqət et. Məqsəd mərhələ adlarını sadalamaqla yanaşı, konkret davranışın hansı düşünmə xüsusiyyətini göstərdiyini anlamaqdır. ARTİ-nin psixoloji maarifləndirmə üzrə təlim materialında Piajenin idrak inkişafı mərhələləri təqdim olunur.
Mövzunun əsas istiqamətləri bunlardır:
- Sensomotor mərhələ: ətraf aləmin hissi təcrübə və hərəkətlər vasitəsilə öyrənilməsi.
- Əməliyyatdan əvvəlki mərhələ: simvolik düşünmənin inkişafı, bəzi məntiqi əməliyyatlarda çətinlik.
- Konkret əməliyyatlar mərhələsi: konkret vəziyyətlər üzrə məntiqi əlaqələrin qurulması.
- Formal əməliyyatlar mərhələsi: abstrakt və fərziyyələrə əsaslanan düşünmə imkanlarının genişlənməsi.
Dərs situasiyasında konkret əşyalarla izahın niyə faydalı olduğunu düşün. Şagird görünən nümunə ilə işləyə bildiyi halda abstrakt izahda çətinlik çəkirsə, müəllim uyğun dayaq seçə bilər. Tək bir cavaba əsasən şagirdin inkişafı barədə qəti diaqnostik nəticə çıxarmaq isə düzgün olmaz.
İmtahanda necə soruşulur: əşyaların görünüşünün dəyişməsinə münasibət, konkret materiala ehtiyac və fərziyyə ilə düşünmə kimi xüsusiyyətlər təqdim oluna bilər.
Nümunə sual: eyni miqdarda su olan iki qabdan birindəki su daha hündür və dar qaba tökülür. Uşaq yalnız su səviyyəsinin hündürlüyünə əsaslanaraq miqdarın artdığını deyir. Hansı çətinlik daha aydın görünür?
- A) Mətnin əsas fikrini seçmək.
- B) Miqdarın saxlanmasını anlamaq.
- C) Sosial əməkdaşlıq qurmaq.
- D) Yekun qiymət müəyyənləşdirmək.
Düzgün cavab: B. Uşaq görünüşdəki dəyişikliyi miqdar dəyişikliyi kimi qəbul edir. Sualda əsas ipucu qabın hündürlüyünə diqqət yetirilməsidir. Mövzunu Piajenin idrak inkişafı mərhələləri yazısında davam etdir.
Vıqotski: yaxın inkişaf zonası və mərhələli dəstək
Vıqotskinin yanaşmasında öyrənmənin sosial tərəfi, ünsiyyət və dəstək mühüm yer tutur. Yaxın inkişaf zonası şagirdin müstəqil gördüyü işlə uyğun kömək vasitəsilə görə bildiyi iş arasındakı imkan sahəsini anlamağa kömək edir. Bu anlayış ARTİ-nin təlim, tərbiyə və inkişaf üzrə materialında izah olunur.
Müəllim üçün praktik nəticə budur: əvvəlcə şagirdin harada çətinlik çəkdiyini müəyyənləşdir, sonra ehtiyacına uyğun dəstək ver. Dəstək yönəldici sual, qismən nümunə və ya işi mərhələlərə ayırmaq şəklində ola bilər. Şagird irəlilədikcə köməyi azaltmaq müstəqilliyi gücləndirir.
Bu yanaşmanı hazır cavab verməklə eyniləşdirmə. Müəllim bütün işi özü görürsə, şagirdin kömək vasitəsilə nəyi bacardığını müəyyənləşdirmək çətinləşir. Dəstəyin məqsədi şagirdin düşünmə prosesinə qoşulmasını təmin etməkdir.
İmtahanda necə soruşulur: müstəqil icra, köməklə icra və hazırkı dəstəklə də mümkün olmayan fəaliyyət fərqləndirilə bilər.
Nümunə sual: şagird məsələni tək həll edə bilmir. Müəllim uyğun sxem verir və yönəldici sual səsləndirir. Şagird həlli tamamlayır, oxşar tapşırıqda daha az köməyə ehtiyac duyur. Hansı yanaşma görünür?
- A) Yaxın inkişaf zonasına uyğun dəstək.
- B) Yalnız mexaniki əzbərləmə.
- C) Şagirdin fəaliyyətinin tam əvəzlənməsi.
- D) Summativ nəticənin hesablanması.
Düzgün cavab: A. Şagird dəstəklə bacardığı fəaliyyəti yerinə yetirir və müstəqilləşməyə doğru irəliləyir. Köməyin tədricən azalması situasiyadakı vacib əlamətdir.
Motivasiya: şagirdin öyrənməyə qoşulmasını anlamaq
Motivasiya mövzusunda şagirdin fəaliyyətə niyə başladığını və onu niyə davam etdirdiyini düşün. Maraqlı şəkil göstərmək dərsin başlanğıcında diqqət yarada bilər. Davamlı iştirak üçün isə tapşırığın mənası, uyğun çətinliyi və şagirdin irəliləyişini görə bilməsi də əhəmiyyətlidir.
Daxili motivasiya fəaliyyətin özünə maraq və öyrənmək istəyilə bağlıdır. Xarici motivasiya mükafat, qiymət və digər xarici nəticələrlə əlaqəli ola bilər. Situasiyada davranışın arxasındakı səbəbi tapmalısan. Şagirdin yaxşı nəticə göstərməsi təkbaşına motivasiyanın növünü müəyyənləşdirmir.
Özünü müəllimin yerinə qoyanda konkret seçimlər düşün. Şagirdə mövzu daxilində seçim vermək, irəliləyişini göstərmək və bacardığı addımdan başlayaraq çətinliyi artırmaq iştirakını dəstəkləyə bilər. Uğursuzluqdan sonra yalnız “çalış” demək əvəzinə, istifadə etdiyi strategiyanı müzakirə etmək daha konkret istiqamət verir.
İmtahanda necə soruşulur: şagirdin tapşırığı hansı səbəblə yerinə yetirməsi və müəllimin hansı addımının öyrənmə marağını dəstəkləməsi soruşula bilər.
Nümunə sual: şagird əlavə qiymət vəd edilmədiyi halda seçdiyi təbiət hadisəsini araşdırır. O, hadisənin səbəbini öyrənmək istədiyini bildirir. Hansı motivasiya daha aydın görünür?
- A) Cəzadan yayınma.
- B) Yalnız qiymət qazanma.
- C) Daxili motivasiya.
- D) Xarici mükafata bağlılıq.
Düzgün cavab: C. Şagird fəaliyyətin məzmununa maraq göstərir. Cavabı seçdirən əlamət əlavə işin özü deyil, araşdırmanı öyrənmək istəyi ilə davam etdirməsidir.
İnklüziv təhsil və diferensial yanaşma
İnklüziv təhsili öyrənərkən əsas diqqəti şagirdlərin iştirakına və öyrənməyə mane olan amillərin azaldılmasına yönəlt. Fiziki olaraq eyni sinifdə olmaq iştirakın tam təmin olunduğu mənasına gəlmir. Şagird tapşırığı anlaya, resursa çata və öyrəndiyini nümayiş etdirə bilməlidir.
Diferensial yanaşmada müəllim şagirdlərin hazırlığına və ehtiyaclarına uyğun dəstək, material və fəaliyyət seçir. Bu əlaqə “Azərbaycan məktəbi” jurnalının inklüziv sinfin idarə olunması haqqında məqaləsində də izah edilir.
Məsələn, əsas məqsəd şagirdin şifahi əsaslandırma bacarığını yoxlamaqdırsa, təqdimat materialını əlçatan etmək həmin bacarığın nümayişinə şərait yarada bilər. Burada hansı tələbin qorunduğunu, hansı maneənin aradan qaldırıldığını ayırd et.
MİQ metodika sualları üzərində işləyərkən “hamıya tam eyni material vermək həmişə ədalətlidir” fikrini yoxla. Ehtiyaclar fərqli olduqda uyğun dəstək də fərqlənə bilər. Bununla yanaşı, tapşırığın əsas məqsədi və qiymətləndirilən bacarıq aydın qalmalıdır.
İmtahanda necə soruşulur: müəllimin hansı qərarının iştirak imkanını artırdığı və hansı qərarının şagirdi fəaliyyətdən kənarda qoyduğu soruşula bilər.
Nümunə sual: görmə çətinliyi olan şagird üçün mətn uyğun ölçülü şriftlə hazırlanır. Şagird digərləri kimi mətnin əsas fikrini müəyyənləşdirir. Müəllimin qərarının məqsədi nədir?
- A) Təlim nəticəsini ləğv etmək.
- B) Şagirdi ümumi fəaliyyətdən ayırmaq.
- C) Oxu materialına çıxışı asanlaşdırmaq.
- D) Şagirdin cavabını əvvəlcədən müəyyənləşdirmək.
Düzgün cavab: C. Dəyişiklik materialın əlçatanlığına aiddir. Əsas fikri müəyyənləşdirmək tələbi saxlanılır. Şagird eyni bacarığı nümayiş etdirmək üçün uyğun imkana malik olur.
Sinfin idarə olunması: qaydalar, ünsiyyət və davranış
Sinfin idarə olunması dərs vaxtının, fəaliyyətlərin, münasibətlərin və davranış gözləntilərinin təşkilini əhatə edir. Sakit sinif həmişə fəal öyrənən sinif demək deyil. Müəllim həm iştirak imkanını, həm də təhlükəsiz və hörmətli ünsiyyəti təmin etməlidir.
ARTİ-nin elmi nəşrində sinfin idarə olunması haqqında material vaxtdan səmərəli istifadəni, qaydaları və münasibətlərin tənzimlənməsini bu prosesin tərkibində təqdim edir.
Situasiyanı həll edərkən müəllimin qərarını qiymətləndirmək üçün bunlara bax:
- Gözlənti şagird üçün aydındırmı?
- Müəllim davranışın səbəbini anlamağa çalışırmı?
- Seçilən addım şagirdin ləyaqətini qoruyurmu?
- Qərar dərsin davamına və iştirakına kömək edirmi?
Qaydanın olması onun hər dəfə uzun mübahisə ilə tətbiq edilməsi demək deyil. Aydın təlimat, əvvəlcədən razılaşdırılmış iş qaydası və uyğun xatırlatma bəzi çətinliklərin qarşısını ala bilər. Təhlükəli davranış olduqda isə təhlükəsizliyin təmin edilməsi dərhal müdaxilə tələb edə bilər.
İmtahanda necə soruşulur: təqdim olunan şəraitdə müəllimin ən uyğun ilkin addımını seçmək tələb oluna bilər.
Nümunə sual: qrup müzakirəsində bir şagird başqalarının sözünü davamlı kəsir. Təhlükə yoxdur, lakin digərlərinin iştirakı azalır. Hansı ilkin addım daha uyğundur?
- A) Şagirdi bütün sinfin qarşısında alçaltmaq.
- B) Növbəli danışmaq qaydasını xatırladıb iştirak növbəsini tənzimləmək.
- C) Bütün şagirdlərə eyni cəzanı vermək.
- D) Digər şagirdlərin danışmasını dayandırmaq.
Düzgün cavab: B. Bu qərar konkret davranışı hədəfləyir və iştirak imkanını bərpa edir. Müəllim qaydanı tətbiq edərkən şagirdin şəxsiyyətinə mənfi qiymət vermir.
İllik və gündəlik planlaşdırma
Planlaşdırmada nəticə, fəaliyyət və qiymətləndirmə arasında uyğunluq qurmalısan. İllik planlaşdırma məzmunun və işin tədris ili boyunca təşkilinə baxmağa kömək edir. Gündəlik planlaşdırmada isə konkret dərsdə şagirdin nə edəcəyi və bunun necə yoxlanacağı dəqiqləşdirilir.
Hazırlıq üçün öz fənnindən bir nəticə seç və onu üç sualla yoxla:
- Şagird dərsin sonunda hansı bacarığı göstərəcək?
- Hansı fəaliyyət həmin bacarığı inkişaf etdirəcək?
- Hansı tapşırıq bacarığın nümayişinə dair sübut verəcək?
Məsələn, nəticə səbəb və nəticə əlaqəsini izah etməkdirsə, yalnız anlayışların tərifini soruşmaq kifayət etməz. Şagirdin əlaqəni konkret nümunə üzərində göstərməsinə imkan verən fəaliyyət qurmalısan.
İllik bölgünü də mexaniki siyahı kimi düşünmə. Mövzuların əlaqəsi, əvvəlki biliklər və təkrar ehtiyacı nəzərə alınmalıdır. Mövzunun tətbiqini illik planlaşdırma yazısında ayrıca nəzərdən keçir.
İmtahanda necə soruşulur: nəticəyə uyğun fəaliyyət, düzgün qiymətləndirmə meyarı və ya planın hissələri arasındakı uyğunsuzluq təqdim olunur.
Nümunə sual: nəticə “Şagird hadisənin iki səbəbini müəyyənləşdirir və hər birini əsaslandırır” şəklindədir. Hansı meyar daha uyğundur?
- A) Dəftərin üz qabığının rəngi.
- B) Cavabın uzun abzasla yazılması.
- C) Səbəblərin müəyyənləşdirilməsi və uyğun dəlillə əsaslandırılması.
- D) Tapşırığın digərlərindən əvvəl tamamlanması.
Düzgün cavab: C. Meyar nəticədə tələb olunan fəaliyyətləri əhatə edir. İşin sürəti və təqdimatın təsadüfi xüsusiyyətləri əsas bacarığın yerini tutmur.
Hüquqi savadlılıq və müəllimin peşəkar qərarı
Pedaqoji situasiyada qərar verərkən şagirdin hüquqları, müəllimin vəzifələri və qanunvericilikdəki anlayışlar da nəzərə alınmalıdır. Hazırlıq vəsaitində verilmiş hüquqi izahı qüvvədə olan rəsmi mətnlə tutuşdur. Maddələrin məzmununu oxumadan yalnız nömrələrini yadda saxlamaq tətbiq suallarında yetərli olmur.
Hüquqi anlayışlara aid qısa qeydi belə hazırla: anlayışın mənası, ona uyğun situasiya və ona aid olmayan nümunə. Bu üsul oxşar terminləri fərqləndirməyi asanlaşdırır. Məsələn, təhsil proqramı ilə tədris planının əhatəsi eyni deyil.
İmtahanda necə soruşulur: hüquqi anlayışın təsviri və ya müəllimin qərarının hansı prinsipə uyğunluğu soruşula bilər.
Nümunə sual: sənəddə təlim nəticələri, məzmun standartları, pedaqoji prosesin təşkili və nəticələrin qiymətləndirilməsi sistemi birlikdə əks olunur. Bu təsvir hansı anlayışa daha uyğundur?
- A) Təhsil proqramı, kurikulum.
- B) Yalnız dərs cədvəli.
- C) Sinfin oturma sxemi.
- D) Dərsə davamiyyət siyahısı.
Düzgün cavab: A. Təsvir kurikulumun geniş əhatəsini göstərir. Digər sənədlər təlimin təşkilində istifadə olunsa da, sadalanan komponentlərin hamısını əhatə etmir.
MİQ pedaqogika hazırlığında ən çox çaşdırılan anlayış cütləri
Oxşar anlayışları ayrı-ayrı təriflərlə yanaşı, eyni situasiyanın dəyişdirilmiş formaları üzərində öyrən. Bir əlamətin dəyişməsi cavabı da dəyişə bilər. Özünə “bu variantı doğru edən konkret dəlil nədir?” sualını ver.
- Formativ və summativ qiymətləndirmə: birində məlumat öyrənməni tənzimləmək, digərində müəyyən dövrün nailiyyətini yekunlaşdırmaq üçün istifadə olunur.
- Metod və iş forması: metod fəaliyyətin gedişi ilə, iş forması iştirakın təşkili ilə bağlıdır.
- Təlim nəticəsi və fəaliyyət: nəticə gözlənilən nailiyyətdir, fəaliyyət həmin nailiyyətə çatmaq üçün görülən işdir.
- Meyar və tapşırıq: tapşırıq şagirdin yerinə yetirdiyi işdir, meyar işin hansı cəhətinin qiymətləndiriləcəyini göstərir.
- Piaje və Vıqotski: birincidə idrak inkişafının mərhələləri, ikincidə sosial qarşılıqlı əlaqə və dəstəklə öyrənmə xüsusilə diqqət çəkir.
- Daxili və xarici motivasiya: fərqi fəaliyyətin görünüşünə görə yox, onu hərəkətə gətirən səbəbə görə müəyyənləşdir.
- İnklüzivlik və diferensiallaşdırma: inklüzivlik iştirak maneələrinə daha geniş baxır, diferensiallaşdırma təlimi ehtiyaclara uyğun qurmağın yollarından biridir.
- Açıq və qapalı tapşırıq: cavabın qurulma forması fərqlənir, düşünmə səviyyəsi isə ayrıca təhlil edilməlidir.
Sonuncu fərqi qapalı və açıq tapşırıqlar yazısında nümunələrlə araşdıra bilərsən. Açıq tapşırıq yalnız qısa faktın yazılmasını istəyə bilər. Qapalı tapşırıqda isə mürəkkəb situasiyanın təhlili tələb oluna bilər.
İmtahanda necə soruşulur: sualın təsnifatı üçün yetərli olmayan əlamət verilir, sən isə onun məqsədini və tələb etdiyi fəaliyyəti müəyyənləşdirməlisən.
Nümunə sual: namizəd “Tapşırıq seçimli testdir, buna görə yalnız xatırlamanı yoxlayır” deyir. Bu fikrin əsas problemi nədir?
- A) Seçimli testlə heç bir bilik yoxlanılmır.
- B) Tapşırığın formatı ilə idrak tələbi eyniləşdirilir.
- C) Bütün seçimli testlər yaratmanı yoxlayır.
- D) Açıq tapşırıqda düzgün cavab olmur.
Düzgün cavab: B. Cavab formatı düşünmə səviyyəsini təkbaşına müəyyən etmir. Namizəd tapşırığın məzmununu və həll üçün tələb olunan fəaliyyəti də araşdırmalıdır.
MİQ metodika suallarını necə təhlil etməlisən?
Situativ sualda əvvəlcə verilmiş faktları ayır. Müəllimin məqsədi, şagirdin çətinliyi və qərarın nəticəsi əsas ipuclarıdır. Sonra sualın səndən anlayış, səbəb, uyğun addım və ya uyğunsuz qərar istədiyini müəyyənləşdir.
Bu ardıcıllığı tətbiq et:
- Sualın son cümləsini diqqətlə oxu və tələb olunanı müəyyənləşdir.
- Situasiyada qərara təsir edən faktları seç.
- Hər variantı həmin faktlarla yoxla.
- Doğru variantı bir cümlə ilə əsaslandır.
- Yanlış variantların hansı əlamətə görə uyğun gəlmədiyini izah et.
İki variant arasında qalırsansa, mətnə əlavə fərziyyə gətirib-gətirmədiyini yoxla. Məsələn, sualda şagirdin mükafat gözlədiyi deyilməyibsə, bunu özün əlavə etmə. “Ən uyğun ilkin addım” soruşulduqda isə uzunmüddətli tədbirlə ilk müdaxiləni ayır.
Səhv dəftərində yalnız doğru hərfi yazma. Mövzunu, çaşdıran anlayışı və qərarı dəyişən əlaməti qeyd et. “Dərsin sonunda aparıldığı üçün summativ seçdim, halbuki nəticələr tədrisi dəyişmək üçün istifadə olunurdu” qeydi sonrakı təkrar üçün konkret fayda verir.
MİQ pedaqogika üçün dörd həftəlik hazırlıq planı
Bu planı başlanğıc səviyyənə uyğunlaşdır. Dörd həftə hər kəs üçün kifayət edən universal müddət deyil. Məqsəd mövzuları ardıcıl öyrənmək, tətbiq etmək və səhvlərə qayıtmaq üçün işlək quruluş yaratmaqdır.
Hər məşğələdə nəzəri oxuya, sual həllinə və səhv təhlilinə yer ayır. Vaxtın azdırsa, yalnız çox sual işləməyə tələsmə. Bir səhvin səbəbini başa düşmək oxşar situasiyalarda təkrarlanan yanlış qərarın qarşısını ala bilər.
Birinci həftə: rəsmi çərçivə, kurikulum və planlaşdırma
İlk həftədə rəsmi qiymətləndirmə çərçivəsini oxu və mövzuları öz hazırlıq siyahına köçür. Bildiyin, qarışdırdığın və hələ işləmədiyin sahələri ayır. Sonra kurikulum terminlərinə və nəticə, fəaliyyət, meyar əlaqəsinə başla.
- Öz fənninin uyğun kurikulumunu tap və sənədin statusunu yoxla.
- Bir neçə standartı oxuyub onların hansı fəaliyyət tələb etdiyini izah et.
- Konkret dərs üçün müşahidə edilə bilən nəticə yaz.
- Nəticəyə uyğun fəaliyyət və qiymətləndirmə meyarı seç.
- Həftənin sonunda kurikulum və planlaşdırma üzrə qarışıq suallar həll et.
Həftənin məhsulu bir səhifəlik anlayış qeydi və özün hazırladığın dərs nümunəsi olsun. Nümunəni yoxlayarkən tapşırığın nəticədə tələb olunan bacarığı həqiqətən üzə çıxarıb-çıxarmadığına bax.
İkinci həftə: təlim strategiyaları, Blum və qiymətləndirmə
İkinci həftədə öyrətmə üsulu ilə qiymətləndirmənin əlaqəsini qur. Eyni nəticəni müxtəlif fəaliyyətlərlə necə dəstəkləyə biləcəyini düşün. Sonra həmin fəaliyyətlərin hansı idrak tələbini yaratdığını təhlil et.
- Bir mövzu üçün fərqli idrak səviyyələrinə uyğun tapşırıqlar hazırla.
- Metod adlarını onların məqsədi və tətbiq ardıcıllığı ilə öyrən.
- İş üsulu ilə iş formasını fərqləndirən nümunələr yaz.
- Diaqnostik, formativ və summativ məqsədləri situasiyalarda müəyyənləşdir.
- Ümumi tərif əvəzinə konkret geribildirim cümlələri qur.
Gündəlik qısa məşq vərdişi yaratmaq üçün günün suallarından istifadə edə bilərsən. Testim.az-da hər gün təqdim olunan 10 pulsuz sualı işlədikdən sonra cavabını izah edə bilmədiyin tapşırıqları ayrıca təhlil et.
Üçüncü həftə: inkişaf psixologiyası və təlim mühiti
Bu həftədə şagirdin düşünməsi, motivasiyası və iştirak ehtiyacları arasında əlaqə qur. Piaje və Vıqotskini yalnız müəllif adı ilə tanımaqdan irəli get. Hər yanaşmanın müəllimin qərarına necə təsir etdiyini izah et.
- Konkret və abstrakt düşünməni fərqləndirən situasiyalar hazırla.
- Müstəqil icra ilə dəstəklə icranı ayır.
- Daxili və xarici motivasiyanı davranışın səbəbinə görə müəyyənləşdir.
- İnklüziv iştirak üçün aradan qaldırıla bilən maneələri tap.
- Sinfin idarə olunmasında qayda, ünsiyyət və təhlükəsizliyi birlikdə nəzərə al.
Həftənin sonunda eyni hadisəni müxtəlif tərəflərdən təhlil et. Məsələn, şagirdin tapşırığa başlamaması anlayış çətinliyi, qeyri-aydın təlimat və ya materiala çıxış maneəsi ilə bağlı ola bilər. Qərarı situasiyadakı dəlilə əsasən ver.
Dördüncü həftə: qarışıq sınaqlar və məqsədli təkrar
Son həftədə mövzuları qarışıq şəkildə məşq et. Ayrı mövzu testində bölmənin adı cavaba istiqamət verə bilər. Qarışıq sınaqda isə anlayışı situasiyadan özün müəyyənləşdirməlisən.
- Sınaqları vaxtı izləyərək həll et.
- Səhvləri anlayış, tətbiq və diqqət səbəblərinə görə qruplaşdır.
- İki variant arasında qaldığın suallara ayrıca qayıt.
- Təkrarlanan səhvlər üzrə qısa nəzəri oxu apar.
- Eyni anlayışı yeni situasiyada yenidən yoxla.
İrəliləyişini yalnız doğru cavab sayı ilə ölçmə. Niyə doğru seçdiyini daha aydın izah edə bilməyin də hazırlığın keyfiyyətini göstərir. Cavabı əzbər tanıdığın sualla yeni situasiyada əsaslandırdığın sualı fərqləndir.
Planın sonunda MİQ sınaq imtahanı ilə hazırlığını yoxla. 1-ci sınaqdan 5 pulsuz sualla başlayıb çətinlik çəkdiyin mövzuları müəyyənləşdir və növbəti təkrarı həmin nəticələrə əsasən qur.
Tez-tez verilən suallar
MİQ pedaqogika hazırlığına hansı mövzudan başlayım?
Əvvəlcə rəsmi qiymətləndirmə çərçivəsini oxu və hazırlıq səviyyəni yoxla. Sonra kurikulum, təlim nəticəsi və planlaşdırma əlaqəsindən başlamaq mövzuları sistemləşdirməyə kömək edə bilər. Qiymətləndirmə və metod seçimini bu baza üzərində öyrən. İlkin yoxlamada başqa sahədə ciddi boşluq görünürsə, plana ona uyğun düzəliş et.
MİQ metodika suallarını həll etmək üçün tərifləri əzbərləmək kifayətdirmi?
Təriflər anlayışı tanımağa kömək edir, situativ tətbiq üçün isə əlavə məşq lazımdır. Hər anlayışa uyğun nümunə və uyğun olmayan nümunə yaz. Sonra sualda hansı əlamətin cavabı müəyyənləşdirdiyini izah et. Bu üsul oxşar variantları fərqləndirməyə kömək edir.
Pedaqogika ilə psixologiyanı ayrı öyrənmək daha yaxşıdır?
İlkin anlayışları mövzu üzrə öyrənmək rahatdır, təkrarda isə əlaqələri qurmaq faydalıdır. Məsələn, yaxın inkişaf zonası diferensial dəstəyi, motivasiya iştirakın təşkilini, qiymətləndirmə isə növbəti müəllim qərarını anlamağa kömək edir. Qarışıq situasiyalar bu əlaqələri görməyin üçün münasib məşqdir.
Dörd həftəlik hazırlıq planı hamı üçün kifayətdirmi?
Xeyr, müddət başlanğıc biliklərindən, gündəlik vaxtından və tətbiq bacarığından asılıdır. Buradakı plan işi təşkil etmək üçün nümunədir. Anlayışları tez-tez qarışdırırsansa, müvafiq həftənin mövzularına daha çox vaxt ayır. Planın tamamlanmasını mövzuların mənimsənilməsi ilə eyniləşdirmə.
Köhnə MİQ testlərindən istifadə etmək olarmı?
İstifadə edə bilərsən, amma onların mövzu əhatəsini və cavab izahlarını cari rəsmi sənədlərlə tutuşdur. Köhnə testdəki hüquqi müddəa, termin və ya müsabiqə məlumatını yoxlamadan qəbul etmə. Testdən anlayışı tətbiq etmək üçün istifadə et, cari proqramı müəyyənləşdirmək üçün rəsmi çərçivəyə bax.
MİQ-də sual sayı, tarix və keçid balını haradan yoxlayım?
Bu məlumatları Elm və Təhsil Nazirliyinin rəsmi MİQ səhifəsindən və müsabiqə ilə bağlı aktual elanlardan yoxla. Mövzuların əhatəsi üçün ARTİ-nin rəsmi qiymətləndirmə çərçivəsini aç. Hazırlıq materialında qarşılaşdığın tarix, bal və struktur məlumatının cari müsabiqəyə aid olduğunu ayrıca dəqiqləşdir.
Tez-tez verilən suallar
MİQ-də pedaqogika hissəsində nə yoxlanılır?
Test mərhələsində ixtisas bilikləri ilə yanaşı tədris metodikası və təlim strategiyaları üzrə hazırlıq yoxlanılır: fənni necə öyrədəcəyin, şagirdin öyrənməsini necə izləyəcəyin və təlim mühitini necə quracağın.
Hansı mövzuları birlikdə öyrənmək lazımdır?
Kurikulum, təlim strategiyaları, qiymətləndirmə, Blum taksonomiyası, inkişaf psixologiyası və planlaşdırmanı bir-biri ilə əlaqəli öyrənmək tövsiyə olunur.
Yaxın inkişaf zonası nədir?
Vıqotskinin anlayışıdır: şagirdin müstəqil gördüyü işlə uyğun kömək vasitəsilə görə bildiyi iş arasındakı imkan sahəsini göstərir. Müəllim əvvəlcə şagirdin harada çətinlik çəkdiyini müəyyənləşdirib ehtiyacına uyğun dəstək verməlidir.
Qeyd: rəsmi tarixlər, qaydalar və keçid balları Dövlət İmtahan Mərkəzi və ya müvafiq qurum tərəfindən elan olunur. Bu yazı hazırlıq məqsədli ümumi məsləhətdir.
Yazıda səhv və ya köhnəlmiş məlumat görsəniz, düzəliş göndərin — müraciət yoxlanılır, düzəliş edildikdə yazının yenilənmə tarixi dəyişir.
Qeydiyyatla hər imtahanın 1-ci sınağından 5 sual pulsuzdur. Günün 10 sualı girişsizdir və hər gün yenilənir.