İllik planlaşdırma necə hazırlanır? Alt standartları, saat bölgüsünü, inteqrasiyanı və gündəlik dərs planını MİQ tipli izahlı nümunə sualllarla öyrən.
İllik planlaşdırma fənn üzrə nəzərdə tutulan təlim nəticələrini tədris ili ərzində reallaşdırmaq üçün alt standartların, mövzuların, dərs saatlarının və qiymətləndirmə vaxtlarının əlaqələndirilməsidir. Sən əvvəlcə şagirdin hansı bacarığı qazanacağını müəyyənləşdirir, sonra həmin bacarığı hansı mövzu, fəaliyyət və zaman bölgüsü ilə formalaşdıracağını planlaşdırırsan. Gündəlik plan isə bu ümumi istiqaməti konkret dərsin məqsədinə, tapşırıqlarına və qiymətləndirmə meyarlarına çevirir.
MİQ hazırlığında əsas məsələ hazır planın görünüşünü əzbərləmək deyil. Sən standart, məqsəd, fəaliyyət və qiymətləndirmə arasındakı uyğunluğu görməlisən. Məsələn, məqsəd müqayisə etməkdirsə, şagirdin yalnız anlayışın tərifini söyləməsi həmin məqsədə çatdığını göstərmir.
Bu yazıdakı bütün nümunə suallar və plan fraqmentləri mövzunu izah etmək üçün hazırlanıb. Onlar rəsmi MİQ sualları və ya təsdiqlənmiş fənn planı deyil. Standartların konkret kodlarını, fənnin saatlarını və tətbiq olunan qiymətləndirmə tələblərini müvafiq rəsmi sənəddən götürməlisən.
İllik planlaşdırma nədir və müəllimə nə üçün lazımdır?
İllik planlaşdırma müəllimin tədris ili üzrə fəaliyyətinin istiqamətini müəyyənləşdirir. Onun köməyi ilə sən hansı təlim nəticələrinə nə zaman qayıdacağını, mövzular arasında hansı əlaqələri quracağını və şagirdlərin irəliləyişini necə izləyəcəyini əvvəlcədən düşünürsən.
Planın əsas məqsədi dərsliyin mündəricatını tarixlərlə yenidən yazmaq deyil. Mövzular şagirdə bilik və bacarıq qazandırmaq üçün vasitədir. Buna görə yaxşı plan mövzu adlarının arxasında hansı nəticələrin dayandığını göstərir.
Azərbaycan Respublikasının Təhsil İnstitutunun Metodik Dəstək Mərkəzinin təqdim etdiyi perspektiv, illik planlaşdırma nümunəsində fənn, sinif, tədris ili, alt standart, mövzu, tarix və sinifdənkənar fəaliyyət üçün qeydlər nəzərdə tutulur. Bu nümunə sənə planın əsas məlumatlarını görməyə kömək edir.
Öz planını nəzərdən keçirərkən aşağıdakı suallara cavab axtar:
- Şagird il ərzində hansı bilik və bacarıqları qazanmalıdır?
- Hər nəticənin reallaşdırılması üçün hansı mövzular uyğundur?
- İlkin biliklər sonrakı öyrənməni necə dəstəkləyəcək?
- Təlim, tətbiq və qiymətləndirmə üçün zaman necə bölünəcək?
- Sinfin ehtiyacları dəyişəndə hansı düzəlişlər lazım ola bilər?
İmtahanda necə soruşulur: perspektiv və cari planlaşdırma
Sualda müəllimin bütün tədris ili üzrə qərarı ilə bir dərsə aid qərarı fərqləndirmək tələb oluna bilər. Tədris vahidlərinin ardıcıllığı illik planlaşdırmaya, konkret dərsdə istifadə ediləcək tapşırığın təfərrüatı isə gündəlik planlaşdırmaya aiddir.
Nümunə sual: Müəllim tədris vahidlərinin ardıcıllığını, mövzulara ayrılacaq vaxtı və qiymətləndirmənin nəzərdə tutulan yerini müəyyənləşdirir. O, hansı fəaliyyəti həyata keçirir?
- A) Şagirdlərin yekun nəticələrini hesablayır.
- B) İllik planlaşdırma aparır.
- C) Yalnız dərsin motivasiyasını hazırlayır.
- D) Ayrı bir tapşırıq üçün cavab açarı yazır.
Düzgün cavab: B. Müəllim bütöv tədris dövrünü əhatə edən qərarlar verir. Motivasiya və ayrıca tapşırığın cavab açarı bu ümumi planın daha konkret səviyyədə hazırlanması ilə bağlıdır.
Kurikulum üzrə planlaşdırma hansı sənədlərə əsaslanır?
Kurikulum üzrə planlaşdırmaya başlayanda əvvəlcə istifadə etdiyin sənədin fənninə və sinfinə uyğunluğunu yoxla. İnternetdə tapılan köhnə planın başlığını dəyişmək onun sənin sinfin üçün uyğun olması demək deyil.
Hüquqi çərçivə üçün “Təhsil haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanununa müraciət edə bilərsən. Təhsilin məzmunu və gözlənilən nəticələrlə bağlı daha konkret çərçivəni isə Azərbaycan Respublikasında ümumi təhsilin dövlət standartları müəyyənləşdirir. Bunları hazır gündəlik dərs ssenarisi kimi qəbul etmə.
Fənn və sinif üzrə məzmunu yoxlamaq üçün Azərbaycan Respublikasının Təhsil İnstitutunun ümumi təhsilin fənn kurikulumları bölməsindən istifadə et. Bölmədə təsdiqlənmiş sənədlərlə ictimai müzakirəyə təqdim edilmiş layihələr ayrılır. Layihəni avtomatik olaraq tətbiq olunan proqram hesab etmək düzgün deyil.
Praktik iş zamanı sənə bunlar lazım olacaq:
- Müvafiq fənn və sinif üçün tətbiq olunan kurikulum.
- Məktəbdə istifadə edilən tədris planı və fənnin saatları.
- Tədris təqvimi və dərs cədvəli.
- Dərslik və müəllim üçün metodik vəsait.
- Məktəbdaxili qiymətləndirmə üzrə qüvvədə olan qaydalar.
- Sinfin ilkin hazırlığı haqqında məlumat.
Kurikulumun məzmun, təlim və qiymətləndirmə əlaqəsini ayrıca anlamaq istəyirsənsə, kurikulumun nə olduğunu izah edən yazını oxuya bilərsən.
İmtahanda necə soruşulur: mənbənin düzgün seçilməsi
Nümunə sual: Müəllim başqa sinif üçün hazırlanmış illik planı götürüb yalnız sinfin adını dəyişir. Əsas metodik problem nədir?
- A) Planın elektron formada saxlanılması.
- B) Mövzuların qısa adlarla yazılması.
- C) Alt standartların və təlim nəticələrinin uyğunluğunun yoxlanılmaması.
- D) Dərslikdən resurs kimi istifadə olunması.
Düzgün cavab: C. Sinif dəyişəndə gözlənilən nəticələr və məzmunun mürəkkəbliyi də fərqlənə bilər. Sənədin adını dəyişmək onun standartlara uyğunluğunu təmin etmir.
Alt standartların bölüşdürülməsi necə aparılır?
Alt standartların bölüşdürülməsi hər standartın kodunu planın hansısa yerinə yazmaqla bitmir. Sən həmin standartın tələb etdiyi biliyi və fəaliyyəti müəyyənləşdirməli, onun hansı mövzularda və hansı tapşırıqlarla reallaşdırılacağını düşünməlisən.
Məsələn, izah etmək, müqayisə etmək və əsaslandırmaq eyni fəaliyyət deyil. Standart əsaslandırma tələb edirsə, yalnız düzgün cavabı seçmək bacarığın tam nümayişi olmaya bilər. Şagird seçiminin səbəbini də göstərməlidir.
Bir alt standart müxtəlif mövzular üzərində təkrar reallaşdırıla bilər. Bu, planın lazımsız təkrarı sayılmır. Bacarığın əvvəl sadə materialda, sonra daha mürəkkəb vəziyyətdə tətbiqi onun inkişafına xidmət edə bilər.
Digər tərəfdən, bir dərsdə bir neçə alt standartın əlaqələndirilməsi mümkündür. Ancaq yazılan hər standart üçün dərsdə uyğun fəaliyyət olmalıdır. Planın dolğun görünməsi üçün çoxlu kod əlavə etmək fayda vermir.
Özün üçün belə bir iş ardıcıllığı qur:
- Alt standartın mətnini diqqətlə oxu.
- Şagirdin nəyi bilməli olduğunu müəyyənləşdir.
- Hansı fəaliyyəti yerinə yetirməli olduğunu ayır.
- Bu fəaliyyətə uyğun mövzu və material seç.
- Bacarığın ilkin öyrənilməsi və sonrakı tətbiqi üçün imkan yarat.
- Nəticəni hansı iş nümunəsi ilə yoxlayacağını düşün.
İmtahanda necə soruşulur: standartın təkrar reallaşdırılması
Nümunə sual: Müəllim eyni alt standartı müxtəlif mövzuların tədrisində nəzərdə tutur. Bu qərar hansı halda əsaslıdır?
- A) Müəllim digər standartları oxumaq istəmədikdə.
- B) Mövzuların adları eyni hərflə başladıqda.
- C) Planın bütün sətirləri eyni görünsün deyə.
- D) Bacarığın müxtəlif məzmunlarda inkişafı və tətbiqi lazım olduqda.
Düzgün cavab: D. Bir bacarıq müxtəlif materiallar üzərində formalaşdırıla və möhkəmləndirilə bilər. Vacib olan təkrarın məqsədli olması və digər tələb olunan nəticələrin diqqətdən kənarda qalmamasıdır.
İllik planda saatların bölgüsü necə düşünülür?
Saat bölgüsündə başlanğıc nöqtəsi tətbiq olunan tədris planıdır. Sən mövzulara istədiyin qədər saat əlavə edə və fənn üçün nəzərdə tutulan ümumi vaxtı nəzərə almaya bilməzsən.
Bununla yanaşı, bütün mövzulara avtomatik olaraq eyni vaxt ayırmaq da məqsədəuyğun deyil. Bəzi mövzularda ilkin tanışlıq kifayət etdiyi halda, digərlərində praktik fəaliyyət, məşq, müzakirə və nəticələrin təhlili tələb oluna bilər.
İnformatika üzrə müəllim üçün metodik vəsaitdəki illik planlaşdırma nümunəsi mövzuların alt standartlar, inteqrasiya və təchizatla əlaqəli təqdim edilməsini göstərir. Bu cür nümunələrdən struktur baxımından faydalana bilərsən, ancaq başqa fənnin saatlarını öz fənninə köçürməməlisən.
Vaxtı bölüşdürərkən aşağıdakılara bax:
- Mövzunun tələb etdiyi bacarığın mürəkkəbliyi.
- Şagirdlərin əvvəlki bilik və bacarıqları.
- Praktik işin təşkili üçün lazım olan zaman.
- Möhkəmləndirmə və müstəqil tətbiq ehtiyacı.
- Qiymətləndirməyə ayrılan vaxt.
- Təqvim və dərs cədvəlinin yaratdığı imkanlar.
Tədris vaxtının bir hissəsi itdikdə yalnız mövzu adlarını birləşdirmək həll deyil. Hansı nəticələrin artıq əldə edildiyini, hansılar üçün əlavə dəstək lazım olduğunu müəyyənləşdirərək planı yenidən nəzərdən keçirmək lazımdır.
İmtahanda necə soruşulur: əsaslandırılmış vaxt bölgüsü
Nümunə sual: Diaqnostik tapşırıq göstərir ki, şagirdlər yeni mövzu üçün vacib olan ilkin bacarıqda çətinlik çəkirlər. Müəllimin daha uyğun qərarı hansıdır?
- A) Tədris planının imkanları daxilində həmin bacarıq üçün dəstək fəaliyyəti nəzərdə tutmaq.
- B) Çətinliyi nəzərə almadan bütün tapşırıqları mürəkkəbləşdirmək.
- C) Həmin bacarığı il üzrə planlaşdırmadan çıxarmaq.
- D) Bütün sinfə eyni yekun qiyməti vermək.
Düzgün cavab: A. Plan şagirdin real hazırlığını nəzərə almalıdır. Dəstək fəaliyyəti sonrakı nəticələrə çatmağı asanlaşdırır, amma bu qərar ümumi vaxt və proqram tələbləri ilə uzlaşdırılmalıdır.
İnteqrasiya illik planlaşdırmada necə göstərilir?
İnteqrasiya bilik və bacarıqlar arasında mənalı əlaqə qurmaqdır. Planın müvafiq hissəsində başqa fənnin adını yazmaq həmin əlaqənin dərsdə yaranacağına zəmanət vermir.
Fəndaxili inteqrasiya eyni fənnin məzmun sahələri və bacarıqları arasında əlaqə yaradır. Məsələn, şagird oxuduğu mətnin əsas fikrini müəyyənləşdirir, sonra həmin fikir əsasında qısa yazı hazırlayır.
Fənlərarası inteqrasiya müxtəlif fənlərdə qazanılmış bilik və bacarıqların əlaqəli tətbiqidir. Məsələn, coğrafi məlumatların müqayisəsində riyazi hesablamadan istifadə etmək belə əlaqə yarada bilər.
İnteqrasiyanı planlaşdıranda əlaqənin konkret fəaliyyətini göstərmək faydalıdır. “Riyaziyyatla inteqrasiya” yazmaq əvəzinə, şagirdin məlumatları hesablayacağını, müqayisə edəcəyini və nəticəni şərh edəcəyini düşün.
Aşağıdakı suallar inteqrasiyanın əsaslı olub-olmadığını yoxlamağa kömək edir:
- Əlaqə dərsin məqsədinə xidmət edirmi?
- Şagird əlaqələndirilən biliyə əvvəlcədən malikdirmi?
- Həmin bilik tapşırıqda həqiqətən istifadə olunurmu?
- Əlavə fəaliyyət əsas nəticəni kölgədə qoyurmu?
- Resurs və zaman bu əlaqəni qurmağa imkan verirmi?
İmtahanda necə soruşulur: əlaqənin növü
Nümunə sual: Şagird təbiət mövzusunda müşahidə nəticələrini toplayır, riyaziyyatda öyrəndiyi üsulla göstəriciləri müqayisə edir və nəticəsini izah edir. Burada hansı əlaqə görünür?
- A) Yalnız təşkilati hazırlıq.
- B) Fənlərarası inteqrasiya.
- C) Təlim nəticəsindən imtina.
- D) Yalnız mexaniki əzbərləmə.
Düzgün cavab: B. Tapşırıqda fərqli fənlərdən gələn bilik və bacarıqlar birlikdə istifadə olunur. Əlaqə sadəcə mövzu adında deyil, şagirdin yerinə yetirdiyi fəaliyyətdə görünür.
Summativ qiymətləndirmənin illik planda yeri
Qiymətləndirmə təlim nəticələrindən ayrı planlaşdırılmamalıdır. Sən əvvəlcə hansı bacarıqları formalaşdıracağını, sonra onların mənimsənilməsini hansı vasitələrlə müəyyənləşdirəcəyini düşünməlisən.
“Azərbaycan Respublikasının ümumi təhsil sistemində Qiymətləndirmə Konsepsiyası” şagirdin təlim nəticələri haqqında etibarlı məlumatın əldə olunmasına və qiymətləndirmədən təlimin ehtiyacları üçün istifadəyə əsas verir. Konsepsiya qiymətləndirmənin ümumi yanaşmasını anlamaq üçün vacib sənəddir.
Konkret təşkilati tələbləri isə Təhsil Nazirliyinin məktəbdaxili qiymətləndirmənin aparılması Qaydasından yoxlamaq lazımdır. Bu sənəddə kiçik summativ qiymətləndirmənin bölmə daxilində və ya sonunda, böyük summativ qiymətləndirmənin isə tətbiq olunduğu hallarda yarımilin sonunda keçirilməsi nəzərdə tutulur.
İllik planda qiymətləndirmənin yerini müəyyənləşdirərkən aşağıdakılara diqqət et:
- Qiymətləndiriləcək nəticələr əvvəlcədən tədris və məşq edilibmi?
- Tapşırıqlar məhz həmin nəticələri yoxlayırmı?
- Qiymətləndirmə vaxtı ümumi saat bölgüsündə nəzərə alınıbmı?
- Təqvim məktəbdəki təşkilati qərarlarla uzlaşdırılıbmı?
- Nəticələrə əsasən sonrakı təlimi necə tənzimləyəcəksən?
Bütün sinif və fənlər üçün eyni summativ cədvəl qurmaq düzgün yanaşma deyil. Konkret tətbiqi rəsmi saytdan yoxla. Diaqnostik, formativ və summativ yanaşmaların fərqini möhkəmləndirmək üçün qiymətləndirmə növləri haqqında izaha baxa bilərsən.
İmtahanda necə soruşulur: qiymətləndirmənin məzmunla uyğunluğu
Nümunə sual: Müəllim bölmə üzrə summativ tapşırığa şagirdlərin hələ öyrənmədiyi bacarığı daxil edir. Əsas uyğunsuzluq hansıdır?
- A) Tapşırığın kağızda təqdim edilməsi.
- B) Cavabların ayrıca vərəqdə yazılması.
- C) Qiymətləndirmənin tədris edilmiş nəticələrlə uzlaşmaması.
- D) Tapşırığın başlığının olması.
Düzgün cavab: C. Qiymətləndirmə tədris prosesində üzərində işlənmiş nəticələrin mənimsənilməsini göstərməlidir. Öyrənilməmiş bacarıq üzrə nəticə şagirdin həmin bölmədəki nailiyyətini düzgün əks etdirməyə bilər.
İllik planlaşdırma nümunəsi: struktur və fraqment
Aşağıdakı struktur öz planını hazırlayarkən məlumatları əlaqələndirmək üçün praktik çərçivədir. Bütün sahələrin hər məktəbdə eyni formalı sənəddə yazılmalı olduğu iddia edilmir. Tətbiq olunan tələbləri və məktəbin istifadə etdiyi formanı nəzərə al.
Planı hazırlayanda bu məlumatları bir-biri ilə əlaqələndir:
- Fənn, sinif, müəllim və tədris ili.
- Tədris vahidi və ya bölmə.
- Mövzu.
- Reallaşdırılacaq alt standart.
- Ayrılan dərs saatı.
- Nəzərdə tutulan tədris vaxtı.
- Uyğun inteqrasiya imkanları.
- Əsas resurslar.
- Qiymətləndirmənin nəzərdə tutulan yeri.
- Düzəliş və sinifdənkənar fəaliyyət üçün qeydlər.
İzah üçün hazırlanmış illik plan fraqmenti
Bu fraqmentdə oxuyub-anlama bacarığının müxtəlif fəaliyyətlərlə inkişafı göstərilir. Konkret sinif və rəsmi standart kodu verilməyib. Onları öz fənninin tətbiq olunan kurikulumundan seçməlisən.
- Bölmə: mətnin anlaşılması və məlumatın əsaslandırılması.
- İlkin fəaliyyət: qısa mətn üzrə əsas fikri müəyyənləşdirmək, şagirdlərin hansı çətinliklə üzləşdiyini müşahidə etmək.
- İlk mövzu: mətnin əsas fikri ilə ayrı-ayrı detalların fərqləndirilməsi.
- Sonrakı mövzu: əsas fikri dəstəkləyən məlumatların seçilməsi.
- Tətbiq fəaliyyəti: yeni mətn üzrə seçilmiş fikrin mətnə istinadla əsaslandırılması.
- Fəndaxili əlaqə: oxunmuş mətn haqqında şifahi fikir bildirmək və qısa yazılı cavab hazırlamaq.
- Resurslar: uyğun mətnlər, fərdi tapşırıq vərəqləri və qiymətləndirmə meyarları.
- Saat bölgüsü: fənnin vaxtı, mətnlərin mürəkkəbliyi və sinfin ehtiyacı əsasında müəyyənləşdirilir.
- Qiymətləndirmə: tətbiq olunan qaydalara uyğun yerdə, tədris edilmiş nəticələri əhatə edən tapşırıqlarla nəzərdə tutulur.
- Sonrakı qərar: çətinlik müşahidə edilən bacarıq üzrə məqsədli dəstək planlaşdırılır.
Bu fraqmentin məntiqi sadədir: ilkin vəziyyəti gör, bacarığı formalaşdır, fərqli materialda tətbiq etdir və nəticəni yoxla. Mövzuların sayı çox olsa da, bu əlaqə görünmürsə, planı yenidən nəzərdən keçirmək lazımdır.
İmtahanda necə soruşulur: planın keyfiyyətinin yoxlanılması
Nümunə sual: İllik planda mövzular, tarixlər və resurslar göstərilib. Ancaq mövzuların hansı alt standartları reallaşdırdığı müəyyənləşdirilməyib. İlk növbədə nə edilməlidir?
- A) Mövzuların gözlənilən təlim nəticələri ilə əlaqəsi qurulmalıdır.
- B) Bütün resurslar plandan çıxarılmalıdır.
- C) Tarixlər təsadüfi qaydada dəyişdirilməlidir.
- D) Hər mövzuya eyni sayda yeni fəaliyyət əlavə edilməlidir.
Düzgün cavab: A. Planlaşdırmanın nəticəyönümlü olması üçün məzmunla standart arasındakı əlaqə aydınlaşmalıdır. Digər dəyişikliklər bu əsas boşluğu aradan qaldırmır.
Gündəlik plan illik planlaşdırmanı necə konkretləşdirir?
Gündəlik plan müəyyən dərsdə hansı nəticəyə, hansı fəaliyyətlə və hansı qiymətləndirmə vasitəsilə çatacağını göstərir. İllik planda ümumi istiqamət görünür, gündəlik planda isə həmin istiqamətin konkret icrası hazırlanır.
Azərbaycan Respublikasının Təhsil İnstitutunun saytında yerləşdirilmiş xarici dil üzrə kurikulum materialında gündəlik planın illik planlaşdırma əsasında hazırlanması, standartlara uyğun məqsəd, metod və vasitələrin seçilməsi izah olunur.
Öz gündəlik planını quranda bu ardıcıllıqdan istifadə edə bilərsən:
- Dərsdə reallaşdırılacaq alt standartı müəyyənləşdir.
- Şagird üçün müşahidə edilən təlim məqsədi yaz.
- Məqsədə çatmaq üçün lazım olan fəaliyyəti seç.
- Fəaliyyətə uyğun iş forması və resurs hazırla.
- Nəticəni yoxlayan tapşırıq və meyar müəyyənləşdir.
- Vaxtı mərhələlər arasında real bölüşdür.
- Çətinlik yaranarsa istifadə edəcəyin dəstəyi düşün.
Dərsin mərhələlərini mexaniki şəkildə doldurmaq kifayət etmir. Hər hissənin məqsədə xidməti görünməlidir. Təkrar, praktik iş və yeni anlayışın araşdırıldığı dərslərin təşkili də eyni təfərrüatlarla qurulmaya bilər.
İmtahanda necə soruşulur: iki planın əlaqəsi
Nümunə sual: İllik planda nəzərdə tutulmuş bacarıq konkret dərsdə məqsədə, şagird fəaliyyətinə və qiymətləndirmə meyarına çevrilir. Bu, nəyi göstərir?
- A) İllik planın artıq lazım olmadığını.
- B) Qiymətləndirmənin məqsəddən asılı olmadığını.
- C) Resursun standartı əvəz etdiyini.
- D) Gündəlik planın illik istiqaməti konkretləşdirdiyini.
Düzgün cavab: D. Planlar bir-birini tamamlayır. İllik plan ümumi inkişaf xəttini, gündəlik plan isə həmin xətt üzrə konkret dərsin fəaliyyətini göstərir.
Gündəlik dərs planının hissələri və MİQ nümunələri
Aşağıdakı hissələr fəal öyrənməni dəstəkləyən dərs planını anlamağa kömək edir. ARTİ-nin elmi nəşrindəki planlaşdırma haqqında məqalədə məqsəd, motivasiya, tədqiqat, məlumat mübadiləsi, müzakirə, nəticə, vaxt və qiymətləndirmə əlaqələri nəzərdən keçirilir.
Burada hər hissəni bir praktik sualla yoxla: şagird nə edir və bu fəaliyyət onun hansı nəticəyə çatmasına kömək edir?
Məqsəd: dərsin sonunda hansı nəticə görünəcək?
Məqsəd müəllimin danışacağı mövzunu deyil, şagirdin əldə edəcəyi nəticəni ifadə etməlidir. “Müqayisə haqqında məlumat vermək” müəllimin fəaliyyətidir. “İki nümunənin oxşar və fərqli cəhətlərini müəyyənləşdirir” isə şagirdin nümayiş etdirə biləcəyi nəticədir.
Məqsəd yazarkən yalnız feil seçmək kifayət etmir. Şagirdin nəyi, hansı material üzərində və hansı səviyyədə yerinə yetirəcəyi də aydın olmalıdır. İdraki fəaliyyətləri fərqləndirmək üçün Blum taksonomiyası haqqında yazıdan istifadə edə bilərsən.
İmtahanda necə soruşulur: məqsədin müşahidə edilə bilməsi və qiymətləndirmə ilə uyğunluğu yoxlanıla bilər.
Nümunə sual: Hansı məqsəd şagirdin nəticəsini daha aydın göstərir?
- A) Mövzunu ətraflı danışmaq.
- B) Şagirdləri mövzu ilə tanış etmək.
- C) Şagirdin iki nümunəni verilmiş əlamətlər üzrə müqayisə etməsi.
- D) Dərslikdəki səhifələri təqdim etmək.
Düzgün cavab: C. Müqayisənin yerinə yetirilib-yetirilmədiyini tapşırıq əsasında müşahidə etmək mümkündür. Digər ifadələr əsasən müəllimin nə edəcəyini bildirir.
Motivasiya: məqsədə aparan sualı necə yaradırsan?
Motivasiya şagirdin diqqətini öyrəniləcək məsələyə yönəltməli və araşdırma ehtiyacı yaratmalıdır. Maraqlı video, şəkil və ya hekayə yalnız dərsin nəticəsi ilə əlaqə quranda faydalı olur.
Məsələn, məqsəd etibarlı məlumatı fərqləndirməkdirsə, bir-birinə zidd iki məlumat təqdim edib hansına inanmağın əsaslı olduğunu soruşa bilərsən. Burada maraq sonrakı araşdırmaya çevrilir.
İmtahanda necə soruşulur: motivasiyanın məqsədlə əlaqəsi müəyyənləşdirilir.
Nümunə sual: Müəllim dərsin əvvəlində əyləncəli video göstərir, lakin videonun sonrakı fəaliyyətlə əlaqəsini qurmur. Əsas çatışmazlıq nədir?
- A) Motivasiya təlim məqsədinə xidmət etmir.
- B) Dərsdə vizual materialdan istifadə olunur.
- C) Şagirdlərin diqqəti ekrana yönəlir.
- D) Müəllim dərsə əvvəlcədən hazırlaşıb.
Düzgün cavab: A. Materialın maraqlı olması kifayət etmir. O, şagirdi dərsdə araşdırılacaq məsələyə yönəltməlidir.
Tədqiqat: şagird nəticəyə necə çatır?
Tədqiqat mərhələsində şagird sualı cavablandırmaq üçün məlumatı araşdırır, müqayisə aparır, nümunələri təhlil edir və ya praktik işi yerinə yetirir. Burada onun düşünmə fəaliyyəti görünməlidir.
Qruplara bölünmək təkbaşına tədqiqat deyil. Qrup yalnız hazır cavabı köçürürsə, təşkilati forma dəyişib, ancaq idraki fəaliyyət genişlənməyib. Metod və iş formasını məqsədə uyğun seçmək üçün təlim strategiyaları və interaktiv metodlar haqqında izaha baxa bilərsən.
İmtahanda necə soruşulur: fəal görünən işlə araşdırma tələb edən iş fərqləndirilir.
Nümunə sual: Hansı tapşırıq tədqiqat fəaliyyətinə daha uyğundur?
- A) Müəllimin dediyi nəticəni dəyişmədən köçürmək.
- B) Dərsliyin başlığını dəfələrlə yazmaq.
- C) Hazır cavabı növbə ilə səsləndirmək.
- D) Nümunələri müqayisə edib ortaq əlaməti dəlillərlə müəyyənləşdirmək.
Düzgün cavab: D. Şagird məlumat üzərində işləyir və nəticəni özü əsaslandırır. Digər tapşırıqlarda müstəqil araşdırma tələbi görünmür.
Məlumat mübadiləsi və müzakirə: təqdimatdan sonra nə baş verir?
Məlumat mübadiləsində şagirdlər əldə etdikləri nəticələri paylaşırlar. Müzakirədə isə həmin nəticələrin əsaslılığı yoxlanılır, oxşarlıqlar və ziddiyyətlər araşdırılır.
Məsələn, qrup öz cavabını təqdim edəndə mübadilə baş verir. Digər şagirdlər “Bu nəticəni hansı məlumat dəstəkləyir?” sualını verəndə müzakirə dərinləşir. Gündəlik planda yalnız təqdimata vaxt ayırıb onun təhlilini unutma.
İmtahanda necə soruşulur: nəticəni paylaşmaqla nəticəni təhlil etmək arasındakı fərq yoxlanılır.
Nümunə sual: Qrup təqdimatından sonra müəllim şagirdlərdən iki fərqli nəticənin hansı dəlillərə əsaslandığını müqayisə etməyi istəyir. Hansı fəaliyyət ön plana keçir?
- A) Yalnız təşkilati hazırlıq.
- B) Məlumatın müzakirəsi və təhlili.
- C) Mövzudan asılı olmayan əyləncə.
- D) Yalnız davamiyyətin yoxlanılması.
Düzgün cavab: B. Şagirdlər artıq məlumatı sadəcə səsləndirmir, nəticələrin əsaslılığını araşdırırlar.
Ümumiləşdirmə və tətbiq: əldə edilən nəticəni necə yoxlayırsan?
Ümumiləşdirmə ayrı-ayrı müşahidələrdən əsas nəticənin çıxarılmasıdır. Burada ilkin tədqiqat sualına qayıtmaq, hansı cavabın əsaslandırıldığını göstərmək faydalıdır.
Sonrakı tətbiq isə şagirdin nəticədən yeni vəziyyətdə istifadə edib-etmədiyini göstərir. Eyni tapşırığı eyni formada yenidən yerinə yetirmək həmişə müstəqil tətbiqi sübut etmir.
İmtahanda necə soruşulur: ümumi nəticə ilə konkret nümunə arasındakı əlaqə yoxlanılır.
Nümunə sual: Şagirdlər nümunələrdən çıxardıqları qaydanı yeni material üzərində istifadə edirlər. Bu fəaliyyətin əsas məqsədi nədir?
- A) Yalnız əvvəlki cavabların sayını artırmaq.
- B) Dərsin məqsədini dəyişmək.
- C) Öyrənilən nəticənin tətbiqini görmək.
- D) Qiymətləndirməni tam ləğv etmək.
Düzgün cavab: C. Yeni material bacarığın əvvəlki nümunədən kənarda işlədilib-işlədilmədiyini göstərir.
Qiymətləndirmə: məqsədə çatmağın sübutu nədir?
Gündəlik planda qiymətləndirmə yalnız dərsin sonunda qiymət yazmaq kimi düşünülməməlidir. Dərs ərzində şagirdin cavabı, işi və izahı növbəti addımı seçməyə kömək edir.
Məqsəd əsaslandırmaqdırsa, meyar da əsaslandırmanın keyfiyyətinə baxmalıdır. Tapşırığın səliqəli yazılması faydalı ola bilər, amma bu xüsusiyyət təkbaşına məzmun üzrə məqsədə çatmağı sübut etmir.
İmtahanda necə soruşulur: məqsədlə qiymətləndirmə meyarının uyğunluğu müəyyənləşdirilir.
Nümunə sual: Məqsəd şagirdin fikrini mətnə istinadla əsaslandırmasıdır. Hansı meyar daha uyğundur?
- A) Seçdiyi fikri mətnin uyğun məlumatı ilə əsaslandırır.
- B) Cavabı hamıdan əvvəl yazır.
- C) Yalnız dəftərin kənarını səliqəli saxlayır.
- D) Ən uzun cavabı təqdim edir.
Düzgün cavab: A. Meyar birbaşa nəzərdə tutulan bacarığı yoxlayır. Sürət və cavabın uzunluğu əsaslandırmanın düzgünlüyünə zəmanət vermir.
Refleksiya: şagird öz öyrənməsini necə dərk edir?
Refleksiya şagirdin nə öyrəndiyini, hansı çətinliklə qarşılaşdığını və hansı strategiyanın ona kömək etdiyini düşünməsidir. “Dərsi bəyəndinmi?” sualı münasibəti öyrənə bilər, amma öyrənmə prosesini tam açmır.
Daha faydalı suallar konkret fəaliyyətə yönəlir: “Hansı dəlili seçməkdə çətinlik çəkdin?”, “Cavabını dəyişməyinə nə səbəb oldu?”, “Növbəti dəfə hansı üsuldan istifadə edəcəksən?”
İmtahanda necə soruşulur: refleksiya ilə ümumi emosional təəssürat fərqləndirilir.
Nümunə sual: Hansı sual refleksiyanı daha yaxşı dəstəkləyir?
- A) Dərslik hansı rəngdədir?
- B) Sinifdə neçə pəncərə var?
- C) Təqdimatın adı nə idi?
- D) Tapşırığı həll edərkən hansı üsul sənə kömək etdi və niyə?
Düzgün cavab: D. Şagird öz fəaliyyətini və istifadə etdiyi strategiyanın təsirini düşünür.
Gündəlik plan nümunəsi: məqsəddən refleksiyaya
Aşağıdakı nümunə əvvəlki illik plan fraqmentinin bir dərsdə necə konkretləşdirilə biləcəyini göstərir. Mətnin həcmini, mürəkkəbliyini və iş formasını sinfinə uyğun seçməlisən.
- Mövzu: əsas fikrin mətnə istinadla əsaslandırılması.
- Alt standart: tətbiq olunan kurikulumdan məqsədə uyğun nəticə seçilir.
- Məqsəd: şagird mətnin əsas fikrini müəyyənləşdirir və seçimini uyğun məlumatla əsaslandırır.
- Motivasiya: eyni mətn haqqında iki fərqli fikir təqdim olunur, hansının daha əsaslı olduğu soruşulur.
- Tədqiqat: şagirdlər mətni oxuyur, əsas fikri seçir və onu dəstəkləyən məlumatı işarələyirlər.
- Məlumat mübadiləsi: cütlər seçdikləri fikir və dəlili paylaşırlar.
- Müzakirə: dəlilin fikirlə əlaqəsi və alternativ cavabların əsaslılığı araşdırılır.
- Ümumiləşdirmə: əsas fikri müəyyənləşdirmək üçün mətnin bütöv məzmununa baxmağın vacibliyi nəticə kimi ifadə olunur.
- Tətbiq: yeni qısa mətn üzrə fərdi cavab hazırlanır.
- Qiymətləndirmə: əsas fikrin uyğunluğu və dəlilin onu dəstəkləməsi yoxlanılır.
- Refleksiya: şagird hansı məlumatın seçim etməsinə kömək etdiyini izah edir.
- Dəstək: çətinlik çəkən şagirdə yönəldici sual və ya mətnin uyğun hissəsi təqdim olunur.
Bu planda hər fəaliyyət eyni nəticəyə xidmət edir. Motivasiya bir məsələ yaradır, tədqiqat onu araşdırır, qiymətləndirmə isə şagirdin həmin bacarığı müstəqil göstərib-göstərmədiyini müəyyənləşdirir.
Planlaşdırmada ən çox rast gəlinən səhvlər
Ən çox yayılan səhvlərdən biri planı əvvəlcə mövzularla doldurub standartları sonradan uyğunlaşdırmağa çalışmaqdır. Belə olduqda məqsədlə fəaliyyət arasında süni əlaqə yarana bilər.
Digər səhv bütün siniflər üçün eyni hazır planı dəyişmədən istifadə etməkdir. Eyni proqramla işləyən siniflərdə də ilkin biliklər, iş tempi və dəstək ehtiyacı fərqlənə bilər.
Öz planında bu uyğunsuzluqları axtar:
- Məqsəddə təhlil tələb olunur, tapşırıqda yalnız tərif soruşulur.
- İntegrasiya göstərilir, amma fəaliyyət zamanı həmin əlaqə istifadə edilmir.
- Motivasiya çox vaxt tutur, tətbiq üçün imkan qalmır.
- Qrup işi nəzərdə tutulur, fərdi nəticə görünmür.
- Qiymətləndirmə meyarları məqsəddən ayrı seçilir.
- Refleksiya yalnız “Dərs maraqlı oldumu?” sualı ilə məhdudlaşır.
- Plan dəyişir, amma dəyişiklikdən təsirlənən saat və qiymətləndirmə əlaqələri yoxlanılmır.
İmtahanda necə soruşulur: ən uyğun düzəliş
Nümunə sual: Dərsin məqsədi şagirdin iki hadisənin səbəblərini müqayisə etməsidir. Müəllim yalnız hadisələrin adlarını soruşur. Hansı düzəliş daha uyğundur?
- A) Hadisələrin adlarını daha böyük hərflərlə yazmaq.
- B) Səbəbləri müqayisə etməyi tələb edən tapşırıq əlavə etmək.
- C) Dərsdə istifadə olunan bütün resursları çıxarmaq.
- D) Müqayisə meyarını səliqə meyarı ilə əvəz etmək.
Düzgün cavab: B. Tapşırıq məqsəddə nəzərdə tutulan fəaliyyəti tələb etməlidir. Hadisələrin adını bilmək müqayisə bacarığını ayrıca göstərmir.
MİQ üçün illik planlaşdırma mövzusunu necə möhkəmləndirəsən?
Situativ sualı oxuyanda əvvəlcə müəllimin qərarını tap. Sonra onun hansı səviyyəyə aid olduğunu müəyyənləşdir: bütöv il, konkret dərs, ayrı tapşırıq, yoxsa qiymətləndirmə meyarı?
Cavab variantlarını bu əlaqə üzrə yoxla: standart, məqsəd, fəaliyyət, sübut, növbəti addım. Variant maraqlı və müasir səslənə bilər, amma məqsədə xidmət etmirsə, əsaslı seçim deyil.
MİQ proqramı və imtahan strukturu üçün əsas istinad kimi Elm və Təhsil Nazirliyinin müəllimlərin işə qəbulu səhifəsini və Azərbaycan Respublikasının Təhsil İnstitutunun qiymətləndirmə çərçivəsini yoxla. İştirak edəcəyin müsabiqə üçün ən son sənədi seç, tarixləri, sual sayını və balları rəsmi saytdan yoxla.
Mənbələri qarışdırmamaq da vacibdir. Dövlət İmtahan Mərkəzinin müəllimlərin işə qəbulu ilə bağlı bu elanı Mədəniyyət Nazirliyi sistemindəki məktəb və mərkəzlər üçün xüsusi müsabiqəyə aiddir. Həmin proqramı ümumi təhsil məktəbləri üzrə MİQ proqramı kimi götürmə.
Hazırlığını bu ardıcıllıqla davam etdirə bilərsən:
- Planlaşdırma anlayışlarını öz sözlərinlə izah et.
- Bir mövzu üçün məqsəd, fəaliyyət və meyar yaz.
- Uyğunsuz plan nümunəsində əsas səhvi tap.
- Səhv cavab verdiyin sualda variantın niyə uyğun olmadığını qeyd et.
- Eyni anlayışı fərqli situasiya üzərində yenidən yoxla.
Mövzunu ümumi metodika çərçivəsində əlaqələndirmək üçün MİQ pedaqogika və psixologiya bələdçisinə, hazırlığın ümumi istiqaməti üçün isə MİQ bələdçisinə bax.
Öyrəndiklərini yoxlamağa başlamaq üçün MİQ sınaq imtahanlarından birini seç. 1-ci sınaqdan 5 sualı pulsuz işləyərək səhvlərinin daha çox anlayış, tətbiq və ya diqqətlə bağlı olduğunu müşahidə edə bilərsən.
Gündəlik məşq vərdişi yaratmaq istəyirsənsə, günün 10 pulsuz sualını cavablandır. Müəyyən fasilədən sonra başqa MİQ sınağında biliklərini yenidən yoxla və bu dəfə cavabını hansı metodik prinsipə əsaslandırdığını özünə izah et.
Tez-tez verilən suallar
İllik planlaşdırma ilə gündəlik planın fərqi nədir?
İllik planlaşdırma tədris ili üzrə standartların, mövzuların, vaxtın və qiymətləndirmənin ümumi əlaqəsini qurur. Gündəlik plan isə konkret dərsin məqsədini, şagird fəaliyyətini, resurslarını və qiymətləndirmə meyarlarını müəyyənləşdirir. Hər iki plan eyni təlim nəticələrinə xidmət etməlidir.
İllik planlaşdırma nümunəsini olduğu kimi istifadə edə bilərəm?
Nümunədən struktur və istiqamət kimi istifadə edə bilərsən. Ancaq onun fənnə, sinfə, tətbiq olunan kurikuluma, saatlara və şagirdlərin hazırlığına uyğunluğunu yoxlamalısan. Başqa müəllimin planını dəyişmədən götürmək sənin sinfindəki ehtiyacların nəzərə alındığını göstərmir.
Bir alt standart il ərzində bir neçə dəfə yazıla bilər?
Bəli, eyni bacarıq müxtəlif mövzular və materiallar üzərində inkişaf etdirilə bilər. Əsas məsələ hər təkrarın məqsədli olmasıdır. Standartı yenidən yazanda onun əvvəlki dərsdən fərqli olaraq hansı səviyyədə və hansı fəaliyyətlə reallaşdırılacağını düşün.
Summativ qiymətləndirmənin tarixini necə müəyyənləşdirməliyəm?
Tarixi tətbiq olunan məktəbdaxili qiymətləndirmə qaydaları, fənnin planı və məktəbin təşkilati qərarları ilə uzlaşdırmalısan. Qiymətləndiriləcək nəticələrin əvvəlcədən tədris olunmasına diqqət et. Konkret vaxt və tətbiq tələblərini rəsmi saytdan yoxla.
Gündəlik planda bütün mərhələlərə eyni vaxt ayırmaq lazımdır?
Xeyr. Vaxt dərsin məqsədinə, tapşırığın mürəkkəbliyinə və şagirdlərin ehtiyacına uyğun bölüşdürülməlidir. Məsələn, geniş araşdırma tələb edən fəaliyyətlə qısa məlumat mübadiləsinin vaxtı eyni olmaya bilər. Mərhələlərin adını yazmaqla yanaşı, onların real icrasını da düşün.
MİQ-də planlaşdırma suallarını həll edərkən nəyə baxmalıyam?
Əvvəlcə situasiyada verilən qərarın illik, yoxsa gündəlik planlaşdırmaya aid olduğunu müəyyənləşdir. Sonra standart, məqsəd, fəaliyyət və qiymətləndirmə uyğunluğunu yoxla. Ən yaxşı variant şagirdin nəzərdə tutulan nəticəyə çatmasını əsaslandırılmış şəkildə dəstəkləyən qərardır.
Tez-tez verilən suallar
İllik planlaşdırma nədir?
Fənn üzrə nəzərdə tutulan təlim nəticələrini tədris ili ərzində reallaşdırmaq üçün alt standartların, mövzuların, dərs saatlarının və qiymətləndirmə vaxtlarının əlaqələndirilməsidir.
Alt standartlar necə bölüşdürülür?
Standartın kodunu planın bir yerinə yazmaq kifayət deyil: onun tələb etdiyi biliyi və fəaliyyəti müəyyənləşdirib hansı mövzularda və hansı tapşırıqlarla reallaşdırılacağını düşünmək lazımdır.
Saatlar mövzular arasında necə bölünür?
Başlanğıc nöqtəsi tətbiq olunan tədris planıdır. Bütün mövzulara avtomatik eyni vaxt ayırmaq məqsədəuyğun deyil: bəzi mövzularda ilkin tanışlıq kifayət edir, digərlərində praktik fəaliyyət, məşq və müzakirə tələb olunur.
Qeyd: rəsmi tarixlər, qaydalar və keçid balları Dövlət İmtahan Mərkəzi və ya müvafiq qurum tərəfindən elan olunur. Bu yazı hazırlıq məqsədli ümumi məsləhətdir.
Yazıda səhv və ya köhnəlmiş məlumat görsəniz, düzəliş göndərin — müraciət yoxlanılır, düzəliş edildikdə yazının yenilənmə tarixi dəyişir.
Qeydiyyatla hər imtahanın 1-ci sınağından 5 sual pulsuzdur. Günün 10 sualı girişsizdir və hər gün yenilənir.