Məzmuna keç
testim

Təlim strategiyaları: interaktiv təlim metodları və nümunələr

testim redaksiyası20 dəq oxu

Təlim strategiyaları, interaktiv metodlar və iş formalarını MİQ üçün öyrən. Praktik situasiyalar, izahlı nümunə suallar və metod seçimi üzrə tövsiyələr.

Təlim strategiyaları şagirdin nəzərdə tutulan nəticəyə çatması üçün dərsin necə təşkil ediləcəyini müəyyənləşdirir. MİQ hazırlığında əsas məsələ metodların adlarını əzbərləməkdən əlavə, məqsədə, şagirdin ehtiyacına və verilmiş situasiyaya uyğun seçim etməyi bacarmaqdır. Məsələn, ilkin fikirləri toplamaq üçün beyin həmləsi, oxşar və fərqli xüsusiyyətləri müəyyənləşdirmək üçün Venn diaqramı, materialı qarşılıqlı öyrətmək üçün ziqzaq uyğun ola bilər.

Bu yazıda strategiya, metod, üsul və iş forması arasındakı fərqi, fəal təlimin prinsiplərini və əsas metodların tətbiqini nümunələrlə öyrənəcəksən. Bütün nümunə suallar bu yazı üçün tərtib edilib, rəsmi MİQ sualları deyil. “İmtahanda necə soruşulur” izahları anlayışın situasiya tapşırığında necə yoxlanıla biləcəyini göstərir.

Təlim strategiyaları MİQ hazırlığında hansı mənbələrə əsaslanır?

Mövzunu öyrənərkən imtahanla bağlı təşkilati məlumatı pedaqoji anlayışların izahından ayır. MİQ-in məzmununu və imtahan strukturunu yoxlamaq üçün əsas istinadlardan biri Təhsil Nazirliyinin, indiki adı ilə Elm və Təhsil Nazirliyinin, müəllimlərin işə qəbulu üzrə rəsmi məlumat səhifəsidir. Nazirlik tədris metodikası və təlim strategiyalarını test mərhələsinin məzmununda qeyd edir.

Dövlət İmtahan Mərkəzinin rəsmi saytı da imtahan məlumatlarını yoxlayarkən tanımalı olduğun mənbədir. Lakin DİM-in digər imtahanlar üçün dərc etdiyi proqramları MİQ proqramı ilə eyniləşdirmə. Bu yazının mənbə yoxlamasında DİM saytında MİQ proqramı və strukturunu təsdiqləyən ayrıca sənəd müəyyən edilmədiyindən həmin məlumatlar DİM-ə aid edilmir. MİQ üzrə qüvvədə olan çərçivəni Nazirliyin və Azərbaycan Respublikasının Təhsil İnstitutunun rəsmi materiallarından yoxla. İmtahan tarixlərini, sual sayını, balları və keçid şərtlərini də rəsmi saytdan yoxla.

Metod seçiminin məzmun tərəfi üçün Azərbaycan Respublikasının Təhsil İnstitutunun (ARTİ) dərc etdiyi ümumi təhsilin fənn kurikulumlarına bax. Səhifədə təsdiqlənmiş sənədlərlə ictimai müzakirəyə çıxarılmış layihələr ayrıca göstərilir. Öz fənnin və sinfin üçün tətbiq olunan sənədi seçməyin vacibdir.

Hazırlığın digər mövzularla əlaqəsini görmək üçün MİQ pedaqogika və psixologiya üzrə ümumi bələdçini, müsabiqəyə hazırlığın təşkilini anlamaq üçün isə MİQ bələdçisini oxuya bilərsən.

Strategiya, metod, üsul və iş forması arasındakı fərq

Bu anlayışları ayırmaq üçün onların hansı suala cavab verdiyinə bax. Strategiya bütöv yanaşmanı, metod məqsədə çatma yolunu, üsul konkret əməliyyatı, iş forması isə fəaliyyətin iştirakçılar baxımından təşkilini göstərir.

Təlim strategiyası nədir?

Təlim strategiyası məqsəd, məzmun, fəaliyyət, resurs və qiymətləndirmənin əlaqəli şəkildə planlaşdırılmasıdır. Sən əvvəlcə şagirdin dərsin sonunda nəyi bacarmalı olduğunu müəyyənləşdirirsən. Sonra həmin bacarığı formalaşdıracaq fəaliyyəti və onun əldə edildiyini göstərəcək sübutu seçirsən.

Məsələn, məqsəd şagirdin iki tarixi hadisəni səbəblərinə görə müqayisə etməsidirsə, strategiyada mənbə ilə iş, müqayisə, qarşılıqlı müzakirə və fərdi nəticə yazısı birləşdirilə bilər. Təkcə “qrup işi keçirəcəyəm” demək dərsin bütün strategiyasını izah etmir.

İmtahanda necə soruşulur: bir neçə dərs qərarı təqdim edilərək onların bütöv təlim yanaşmasını, yoxsa ayrıca fəaliyyəti ifadə etdiyi soruşula bilər.

Nümunə sual: Müəllim təlim nəticəsini müəyyənləşdirir, uyğun mənbələr seçir, araşdırma fəaliyyətini qurur və nəticəni yoxlamaq üçün tapşırıq hazırlayır. Bu qərarların bütövlüyü nəyi ifadə edir?

  • A) Yalnız iş formasını
  • B) Təlim strategiyasını
  • C) Yalnız əyani vasitəni
  • D) Şagirdlərin oturma qaydasını

Düzgün cavab: B. Situasiya məqsəddən qiymətləndirməyə qədər əlaqəli qərarları əhatə edir. İş forması isə bu qərarların yalnız bir hissəsidir.

Təlim metodu və üsul nədir?

Metod müəllim və şagirdin təlim məqsədinə çatmaq üçün fəaliyyət yoludur. Üsul isə həmin yol daxilində istifadə olunan daha konkret əməliyyat kimi başa düşülə bilər. Məsələn, müzakirə zamanı aydınlaşdırıcı sual vermək, arqumentləri qruplaşdırmaq və yekunlaşdırmaq ayrı-ayrı üsullar ola bilər.

Pedaqoji mənbələrdə “metod” və “üsul” sözləri bəzən yaxın mənalarda işlədilir. Buna görə sualı həll edərkən yalnız terminə bağlanma, fəaliyyətin nə etdiyini müəyyənləşdir. Beyin həmləsinin metod və ya üsul adlandırılmasından asılı olmayaraq, onun ilkin fikir istehsalı funksiyası dəyişmir.

İmtahanda necə soruşulur: metodun adı ilə onun daxilindəki müəllim hərəkətini fərqləndirmək tələb oluna bilər.

Nümunə sual: Müzakirə zamanı müəllim şagirdə “Bu fikrini hansı faktla əsaslandıra bilərsən?” sualını verir. Müəllimin bu hərəkətinin əsas məqsədi nədir?

  • A) Cavabı əzbərlətmək
  • B) İş formasını dəyişmək
  • C) Fikrin əsaslandırılmasını təşviq etmək
  • D) Müzakirəni dayandırmaq

Düzgün cavab: C. Müəllim müzakirə daxilində istiqamətləndirici sualdan istifadə edir və şagirdi sübut göstərməyə yönəldir.

Kurikulumun bu anlayışlardan daha geniş məzmununu kurikulum nədir yazısında ayrıca öyrənə bilərsən.

Fəal təlim üsulları və interaktiv təlimin prinsipləri

Fəal təlim şagirdin düşünməsini, araşdırmasını, tətbiq etməsini və nəticə çıxarmasını tələb edir. İnteraktiv təlimdə qarşılıqlı fəaliyyət, fikir mübadiləsi və əməkdaşlıq xüsusilə ön plana çıxır. Şagird fərdi tapşırıqda da fəal düşünə bilər, interaktiv fəaliyyətdə isə başqalarının fikirlərinə münasibət bildirərək öz anlayışını dəqiqləşdirir.

ARTİ-nin dərc etdiyi texnologiya fənni kurikulumunun təlim strategiyaları bölməsində şagirdyönümlülük, inkişafyönümlülük, bərabər imkanlar, fəaliyyətin stimullaşdırılması və dəstəkləyici mühit kimi prinsiplər göstərilir. Bunları praktikada belə tətbiq edə bilərsən:

  • Şagirdyönümlülük: tapşırığı şagirdin mövcud biliyini və ehtiyacını nəzərə alaraq qur.
  • İdraki fəallıq: sadəcə təkrar etməyi deyil, əlaqə qurmağı və əsaslandırmağı tələb et.
  • Əməkdaşlıq: iştirakçılar bir-birinin fikrindən istifadə etsin və ortaq nəticəyə gəlsin.
  • Bərabər imkan: hər şagirdə düşünmək və cavab vermək üçün əlçatan yol yarat.
  • Dəstəkləyici mühit: səhvi öyrənmə üçün məlumat kimi qəbul et.
  • Refleksiya: şagird nəyi və hansı yolla öyrəndiyini nəzərdən keçirsin.

Sinifdə danışıq və hərəkətin çoxluğu özlüyündə fəal təlimin göstəricisi deyil. Şagirdlər plakatı bəzəyir, lakin anlayışları izah edə bilmirlərsə, fəaliyyət təlim məqsədinə çatmaya bilər.

Müəllimin fasilitator rolu

Fasilitator kimi sən tapşırığı hazırlayır, qaydaları aydınlaşdırır, prosesi müşahidə edir və ehtiyac yarananda dəstək verirsən. Bu rol müəllimin izah verməsini istisna etmir. Yanlış anlayış möhkəmlənirsə, onu aydınlaşdırmaq, uyğun nümunə göstərmək və öyrənməni yoxlamaq lazımdır.

Şagirdin fikrini təhlükəsiz mühitdə ifadə etməsi hüquqi baxımdan da əhəmiyyətlidir. “Təhsil haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanununda insan ləyaqətinə hörmət və təhsilalanın zorakılıqdan müdafiəsi ilə bağlı tələblər yer alır. Buna görə səhv cavaba istehza etmək və şagirdi alçaltmaq dəstəkləyici mühitlə uzlaşmır.

İmtahanda necə soruşulur: müəllimin hansı müdaxiləsinin şagirdin müstəqilliyini qoruyaraq öyrənməyə kömək etdiyi soruşula bilər.

Nümunə sual: Qrup yanlış nəticəyə gəlib. Müəllimin ən məqsədəuyğun addımı hansıdır?

  • A) Qrupu sinfin qarşısında məsxərəyə qoymaq
  • B) Səhvi müzakirəsiz düzgün elan etmək
  • C) Tapşırığı dərhal başqa qrupa vermək
  • D) Nəticəni mənbə ilə yoxlamağa yönəldən sual vermək

Düzgün cavab: D. İstiqamətləndirici sual şagirdlərə öz mühakimələrini yoxlamaq imkanı verir. Zərurət yaranarsa, müəllim bundan sonra əlavə izah təqdim edə bilər.

İkinci nümunə sual: Hansı fəaliyyət şagirdin idraki fəallığını daha aydın göstərir?

  • A) İki həll yolunu müqayisə edib seçimini əsaslandırması
  • B) Müəllimin cümləsini dəyişmədən köçürməsi
  • C) Hazır cavabı birlikdə təkrarlaması
  • D) Məzmunu oxumadan təqdimatın rəngini seçməsi

Düzgün cavab: A. Müqayisə və əsaslandırma şagirddən məlumat üzərində düşünməyi tələb edir.

Təlimin iş formaları: kollektiv, qrup, cüt və fərdi iş

İş forması fəaliyyətin kimlə və hansı təşkilati quruluşda aparıldığını göstərir. Eyni metod müxtəlif iş formalarında tətbiq oluna bilər. Məsələn, Venn diaqramını şagird əvvəl fərdi doldura, sonra cütlükdə müqayisə edə bilər.

Kollektiv iş nə vaxt uyğundur?

Kollektiv işdə bütün sinif ümumi fəaliyyətə cəlb olunur. Problem təqdim etmək, ortaq təlimatı aydınlaşdırmaq, müxtəlif fikirləri dinləmək və ümumiləşdirmək üçün uyğundur.

Risk odur ki, yalnız tez cavab verən şagirdlər danışsın. Bunun qarşısını almaq üçün əvvəlcə hamıya düşünmə vaxtı verə, qısa yazılı cavab istəyə və müxtəlif şagirdlərin əsaslandırmalarını dinləyə bilərsən.

İmtahanda necə soruşulur: ümumi sinif fəaliyyəti digər iş formalarından fərqləndirilir.

Nümunə sual: Müəllim bütün sinfə eyni problemi təqdim edir, şagirdlərin fikirlərini dinləyir və cavabları birlikdə ümumiləşdirir. Hansı iş forması təsvir olunur?

  • A) Fərdi iş
  • B) Kollektiv iş
  • C) Cütlərlə iş
  • D) Ekspert qrupları ilə iş

Düzgün cavab: B. Bütün sinif ümumi problem ətrafında birlikdə işləyir.

Qrup işi necə təşkil olunur?

Qrup işi ortaq tapşırıq və əməkdaşlıq tələb edən fəaliyyət üçün uyğundur. Sadəcə şagirdləri bir masa ətrafında oturtmaq kifayət etmir. Onlar fikirlərini əlaqələndirməli, qərar verməli və nəticəni əsaslandırmalıdırlar.

Təlimatda gözlənilən nəticəni, resursları və qiymətləndirmə meyarlarını göstər. Rolları bölüşdürəndə bir şagirdin daim düşünən, digərinin isə yalnız yazan mövqedə qalmasına yol vermə. Hər iştirakçının məzmunu başa düşməsini ayrıca yoxla.

İmtahanda necə soruşulur: qrup işində fərdi məsuliyyətin necə təmin ediləcəyi soruşula bilər.

Nümunə sual: Qrup təqdimatını yalnız bir şagird hazırlayıb. Müəllim hər üzvün öyrənməsini necə yoxlaya bilər?

  • A) Yalnız plakatın görünüşünə baxmaqla
  • B) Yalnız qrup rəhbərinin cavabını dinləməklə
  • C) Hər üzvdən nəticənin bir hissəsini izah etməsini istəməklə
  • D) Hamının eyni nəticəni mənimsədiyini qəbul etməklə

Düzgün cavab: C. Fərdi izah hər iştirakçının anlayışını görməyə imkan verir.

Cütlərlə iş nə vaxt faydalıdır?

Cütlərlə iş qısa fikir mübadiləsi, qarşılıqlı izah və cavabların müqayisəsi üçün əlverişlidir. Əvvəl fərdi düşünmə, sonra tərəfdaşla müzakirə şagirdin öz fikrini formalaşdırmasına kömək edir.

Məsələn, hər şagird mətnin əsas fikrini yazır. Sonra cütlük iki cavabı müqayisə edir və mətnə əsaslanaraq daha dəqiq ifadə hazırlayır. Tərəfdaşlardan biri bütün işi görürsə, sual vermək və izah etmək rollarını növbələşdir.

İmtahanda necə soruşulur: qısa qarşılıqlı öyrənmə üçün uyğun forma seçilir.

Nümunə sual: Məqsəd hər şagirdin öz cavabını bir tərəfdaşına izah etməsi və onun sualını cavablandırmasıdır. Hansı forma daha birbaşa uyğundur?

  • A) Cütlərlə iş
  • B) Yalnız müəllim izahı
  • C) Fərdi səssiz oxu
  • D) Ümumi təqdimatın dinlənilməsi

Düzgün cavab: A. Tapşırıq iki iştirakçının qarşılıqlı izahına əsaslanır.

Fərdi iş nə üçün lazımdır?

Fərdi iş şagirdin müstəqil düşünməsini və şəxsi nailiyyətini görmək üçün vacibdir. Araşdırmadan əvvəl ilkin fikir yazmaq, dərsin sonunda nəticə çıxarmaq və öyrənilən qaydanı yeni nümunəyə tətbiq etmək üçün istifadə oluna bilər.

Fərdi iş də fəal təlimin hissəsidir. Şagird təkbaşına sübutları təhlil edir və qərarını əsaslandırırsa, onun idraki fəaliyyəti yüksək ola bilər.

İmtahanda necə soruşulur: ortaq fəaliyyətdən sonra hər şagirdin nəticəsini ayrıca müəyyənləşdirmək tələb olunur.

Nümunə sual: Qrup müzakirəsindən sonra müəllim hər şagirdin qaydanı müstəqil tətbiq edib-etmədiyini yoxlamaq istəyir. Hansı addım uyğundur?

  • A) Qrup rəhbərinin yenidən danışması
  • B) Ümumi cavabın lövhəyə köçürülməsi
  • C) Qrupların adlarının dəyişdirilməsi
  • D) Hər şagirdə yeni fərdi tətbiq tapşırığının verilməsi

Düzgün cavab: D. Yeni fərdi tapşırıq ortaq nəticə ilə şəxsi mənimsəməni ayırmağa kömək edir.

İnteraktiv təlim metodları: nə vaxt və necə tətbiq etməli?

Metodu seçməzdən əvvəl məqsəddəki fəaliyyətə bax: şagird müqayisə edəcək, fərziyyə irəli sürəcək, sübut göstərəcək, yoxsa məhsul hazırlayacaq? Metodun adı məqsədə uyğunluğun sübutu deyil. Onun necə təşkil olunduğu və hansı nəticəni yaratdığı əsasdır.

Beyin həmləsi: ilkin ideyaların toplanması

Beyin həmləsi mövzu və ya problem üzrə mümkün qədər müxtəlif fikir toplamaq üçün istifadə olunur. İlkin bilikləri üzə çıxarmaq, maraq yaratmaq və həll ehtimallarını toplamaq üçün uyğundur.

Əvvəl aydın, bir neçə cavaba açıq sual ver. Fikirləri toplama mərhələsində onları dərhal qiymətləndirib dayandırma. Sonra təklifləri qruplaşdır, təkrarları birləşdir və əsaslandırılmalı fikirləri müəyyənləşdir. Tənqidin təxirə salınması bütün fikirlərin doğru sayılması demək deyil.

Məsələn, “Məktəbdə kağız sərfini necə azalda bilərik?” sualına təkliflər toplanır. Sonrakı mərhələdə şagirdlər onların mümkünlüyünü və gözlənilən təsirini araşdırırlar.

İmtahanda necə soruşulur: ideya yaratma mərhələsi ilə ideyaların qiymətləndirilməsi fərqləndirilir.

Nümunə sual: Beyin həmləsinin ilkin mərhələsində müəllim hər təklifdən sonra onun niyə yanlış olduğunu uzun izah edir. Hansı düzəliş daha uyğundur?

  • A) Yalnız bir şagirdin təklifini qəbul etmək
  • B) Əvvəl fikirləri toplamaq, sonra onları təhlil etmək
  • C) Bütün təklifləri yoxlamadan doğru saymaq
  • D) Açıq sualı ləğv edib hazır cavabı köçürtmək

Düzgün cavab: B. İlkin mərhələdə ideya axını qorunur, yoxlama və əsaslandırma sonrakı mərhələdə aparılır.

BİBÖ: bilirəm, istəyirəm bilim, öyrəndim

BİBÖ əvvəlki bilik, öyrənmə sualı və əldə olunan nəticə arasında əlaqə yaradır. Şagird əvvəl mövzu haqqında bildiyini, sonra nəyi öyrənmək istədiyini, fəaliyyətin sonunda isə nə öyrəndiyini qeyd edir.

Bu qeydləri ayrı vərəqlərdə və ya dəftərdə başlıqlar altında aparmaq olar. “Bilirəm” hissəsindəki fikirləri yekun həqiqət kimi qəbul etmə. Araşdırma zamanı şagird əvvəlki yanlış təsəvvürünü də dəyişə bilər.

Məsələn, suyun dövranı mövzusunda şagird əvvəl yağış haqqında bildiklərini yazır. Sonra buludun yaranmasına dair sual verir. Sonda əldə etdiyi məlumatla ilkin fikrini müqayisə edir və cavabsız qalan sualını göstərir.

İmtahanda necə soruşulur: BİBÖ-nün hissələri onların funksiyası ilə uyğunlaşdırılır.

Nümunə sual: Şagird mövzunun əvvəlində “Bitkilər gecə də tənəffüs edirmi?” sualını qeyd edir. Bu qeyd hansı hissəyə aiddir?

  • A) Öyrəndim
  • B) Yekun qiymət
  • C) İstəyirəm bilim
  • D) Hazır nəticə

Düzgün cavab: C. Şagird mövcud biliyini deyil, öyrənmək istədiyi məsələni ifadə edir.

Venn diaqramı: oxşarlıq və fərqlərin müəyyənləşdirilməsi

Venn diaqramı anlayışları, hadisələri və obyektləri müqayisə etmək üçün uyğundur. Ortaq xüsusiyyətlər kəsişmə hissəsində, yalnız birinə aid xüsusiyyətlər isə müvafiq ayrıca hissədə göstərilir.

Əvvəl müqayisə meyarını dəqiqləşdir. “İki obrazı müqayisə edin” tapşırığını “Obrazların məqsədlərini və qərarlarının səbəblərini müqayisə edin” şəklində vermək daha istiqamətləndiricidir. Şagird hər xüsusiyyəti mətn və ya faktla əsaslandıra bilməlidir.

Məsələn, iki ədəbi obrazın hər ikisi dostuna kömək edir, lakin biri bunu riskə baxmayaraq, digəri şəxsi qazanc gözləyərək edir. Diaqram həm ortaq davranışı, həm də fərqli motivi göstərməyə kömək edir.

İmtahanda necə soruşulur: müqayisə məqsədinə uyğun vasitə və məlumatın düzgün yerləşdirilməsi yoxlanılır.

Nümunə sual: İki hadisənin hər ikisinə aid olan xüsusiyyət Venn diaqramında harada göstərilməlidir?

  • A) Kəsişmə hissəsində
  • B) Yalnız birinci hadisənin ayrıca hissəsində
  • C) Yalnız ikinci hadisənin ayrıca hissəsində
  • D) Müqayisədən kənarda

Düzgün cavab: A. Kəsişmə ortaq xüsusiyyətləri ifadə edir. Bunun üçün xüsusiyyətin hər iki hadisəyə aid olduğu əsaslandırılmalıdır.

Klaster: anlayışlar arasındakı əlaqələrin qurulması

Klaster, yəni şaxələndirmə, əsas anlayışla bağlı fikirləri əlaqəli şəkildə təşkil etməyə kömək edir. İlkin bilikləri üzə çıxarmaq və mövzunun sonunda məzmunu sistemləşdirmək üçün istifadə oluna bilər.

Mərkəzə əsas anlayışı yaz, sonra əlaqəli anlayışları budaqlar üzrə yerləşdir. Şagirdlərdən əlaqənin səbəbini izah etmələrini istə. Məqsəd sadəcə çoxlu söz yazmaq deyil, mənalı əlaqələri görünən etməkdir.

Məsələn, “Ekosistem” anlayışından canlı və cansız amillərə, oradan isə konkret nümunələrə keçmək olar. Sonra şagirdlər bu amillərin bir-birinə necə təsir etdiyini izah edirlər.

İmtahanda necə soruşulur: şaxələndirmə ilə müqayisə və ya ardıcıllıq qurma fərqləndirilir.

Nümunə sual: Müəllim əsas anlayışdan əlaqəli alt anlayışlara keçərək mövzunun məzmununu şaxələndirmək istəyir. Hansı vasitə daha uyğundur?

  • A) Yalnız rollu oyun
  • B) Yalnız şifahi təkrar
  • C) Cavabların təsadüfi siyahısı
  • D) Klaster

Düzgün cavab: D. Klaster əsas anlayış ətrafında əlaqəli məzmunu təşkil etməyə imkan verir.

Ziqzaq: qarşılıqlı öyrətmə və fərdi məsuliyyət

Ziqzaq bölünə bilən materialın hissələrini öyrənib bir-birinə izah etmək üçün uyğundur. Tipik təşkil zamanı əvvəl əsas qruplar yaradılır, hər iştirakçı materialın bir hissəsini götürür. Eyni hissə üzərində işləyənlər ekspert qrupunda birləşir, sonra əsas qruplarına qayıdaraq öyrəndiklərini izah edirlər.

Ekspert qrupunun işi yalnız oxumaqdan ibarət olmamalıdır. İştirakçılar əsas fikirləri seçməli, çətin məqamları aydınlaşdırmalı və başqalarına necə izah edəcəklərini hazırlamalıdırlar. Sonda hamının bütöv mövzunu anlayıb-anlamadığını yoxla.

Məsələn, mətnin müxtəlif hissələri üzrə səbəblər, nəticələr, sübutlar və həll təklifləri araşdırılır. Hər şagird öz hissəsini izah etdikdən sonra qrup ümumi nəticə hazırlayır.

İmtahanda necə soruşulur: əsas qrup, ekspert qrupu və qrupa qayıdaraq öyrətmə ardıcıllığı tanınır.

Nümunə sual: Ziqzaqda ekspert qrupundan qayıdan şagirdin əsas vəzifəsi nədir?

  • A) Yalnız öz qeydlərini müəllimə vermək
  • B) Öyrəndiyi hissəni əsas qrup üzvlərinə izah etmək
  • C) Digər hissələri öyrənməkdən imtina etmək
  • D) Qrup üzvlərinin yerinə bütün tapşırığı yazmaq

Düzgün cavab: B. Qarşılıqlı öyrətmə mövzunun hissələrinin bütün qrup üçün əlçatan olmasını təmin edir.

Rollu oyun: situasiyanın müxtəlif mövqelərdən öyrənilməsi

Rollu oyun iştirakçıların müəyyən rolun məqsədinə və mövqeyinə uyğun davranmasını tələb edir. Ünsiyyət, qərarvermə, empatiya və fərqli baxışların anlaşılması üçün uyğundur.

Əvvəl situasiyanı, rolları və gözlənilən nəticəni aydınlaşdır. Şagirdə öz rolunu hazırlamaq üçün məlumat ver. Fəaliyyətdən sonra qərarları müzakirə et: hansı arqument təsirli oldu, hansı davranış problemi artırdı, başqa hansı həll mümkün idi?

Məsələn, məktəb kitabxanasının işinin yaxşılaşdırılması mövzusunda şagird, kitabxanaçı və məktəb rəhbərliyi rolları təqdim olunur. İştirakçılar ehtiyacları dinləyib əsaslandırılmış təklif hazırlayırlar. Şəxsi təcrübəni açıqlamağa məcbur edən və ya uşağı alçaldan ssenarilərdən istifadə etmə.

İmtahanda necə soruşulur: rollu oyunun məqsədi və sonrakı təhlilin funksiyası müəyyənləşdirilir.

Nümunə sual: Rollu oyundan sonra müəllim iştirakçıların qərarlarını və bu qərarların nəticələrini müzakirə etdirir. Bunun əsas faydası nədir?

  • A) Yalnız səhnələşdirməni uzatmaq
  • B) Rolları əzbərlətmək
  • C) Yaşanan təcrübəni təlim nəticəsi ilə əlaqələndirmək
  • D) Mövzu üzrə düşünməni dayandırmaq

Düzgün cavab: C. Sonrakı təhlil şagirdə fəaliyyətin məzmununu və alternativ davranışları anlamağa kömək edir.

Müzakirə: fikrin sübutla əsaslandırılması

Müzakirə müxtəlif cavabları dinləmək, arqumentləri yoxlamaq və nəticə çıxarmaq üçün istifadə olunur. Onu yalnız növbə ilə danışmaq kimi təşkil etmə. Şagirdlər bir-birinin fikrinə istinad etməli və mövqelərini əsaslandırmalıdırlar.

Aydın sual seç, düşünmə vaxtı ver və danışıq qaydalarını müəyyənləşdir. “Mən də belə düşünürəm” cavabından sonra “Hansı səbəbə görə?” sualını verə bilərsən. Etiraz fikir və sübuta yönəlməlidir.

Məsələn, “Mətnin qəhrəmanının qərarı əsaslı idimi?” sualında şagirdlər mətndən dəlil gətirirlər. Müxtəlif mövqelər dinlənildikdən sonra ilkin fikirlərini dəyişib-dəyişmədiklərini izah edirlər.

İmtahanda necə soruşulur: müzakirəni dərinləşdirən müəllim sualı seçilir.

Nümunə sual: Hansı sual müzakirədə əsaslandırmanı daha çox təşviq edir?

  • A) “Mətndəki hansı hadisə sənin mövqeyini dəstəkləyir?”
  • B) “Cavabı kim daha ucadan deyəcək?”
  • C) “Mənim fikrimi kim təkrar edəcək?”
  • D) “Niyə hamı eyni cavabı vermir?”

Düzgün cavab: A. Sual mövqeni konkret sübutla əlaqələndirir və müzakirəni məzmun üzərində saxlayır.

Layihə: araşdırmadan məhsula və təqdimata

Layihə müəyyən problem və ya sual üzrə planlı fəaliyyətin nəticəsində məhsul hazırlanmasını nəzərdə tutur. Məhsul hesabat, təklif paketi, model, təqdimat və ya maarifləndirici material ola bilər.

Mövzunu, məqsədi, resursları, iş bölgüsünü və qiymətləndirmə meyarlarını əvvəlcədən aydınlaşdır. Proses boyunca aralıq yoxlamalar apar. Təkcə son məhsulun görünüşünü deyil, məlumatın doğruluğunu, əsaslandırmanı və iştirakçıların töhfəsini də nəzərə al.

Məsələn, şagirdlər məktəbdə suya qənaət mövzusunda müşahidə aparır, problemləri müəyyənləşdirir və həyata keçirilə bilən təkliflər hazırlayırlar. Hazır məlumatı internetdən köçürüb təqdim etmək layihənin araşdırma tərəfini zəiflədir.

İmtahanda necə soruşulur: layihə ilə sadə məlumat toplama və köçürmə fərqləndirilir.

Nümunə sual: Hansı fəaliyyət layihə yanaşmasını daha dolğun əks etdirir?

  • A) Hazır mətnin dəftərə köçürülməsi
  • B) Terminlərin mənası izah edilmədən təkrarlanması
  • C) Yalnız təqdimat üçün şəkil seçilməsi
  • D) Problemin araşdırılması, təklifin hazırlanması və nəticənin təqdim edilməsi

Düzgün cavab: D. Fəaliyyət problem, araşdırma, qərar və nəticə arasında əlaqə yaradır.

Problemli təlim: hazır cavabdan əvvəl araşdırma

Problemli təlim şagirdin mövcud biliyi ilə dərhal həll edə bilmədiyi, araşdırma tələb edən situasiya üzərində qurulur. Şagird problemi müəyyənləşdirir, fərziyyə irəli sürür, məlumat toplayır və nəticəsini yoxlayır.

Problem yaşa və hazırlıq səviyyəsinə uyğun olmalıdır. Həddindən artıq çətin tapşırıq şagirdi düşünməyə cəlb etmək əvəzinə fəaliyyətdən uzaqlaşdıra bilər. Ehtiyac olduqda istiqamətləndirici sual və ya əlavə məlumat ver.

Məsələn, eyni şəraitdə saxlanıldığı düşünülən iki bitkidən birinin zəif inkişaf etməsi təqdim olunur. Şagirdlər su, işıq və torpaqla bağlı ehtimallar irəli sürür, onları yoxlamağın yolunu planlaşdırırlar. Müəllim səbəbi başlanğıcda açıqlasa, araşdırma ehtiyacı azalır.

İmtahanda necə soruşulur: həqiqi problem situasiyası hazır məlumatın təkrarından fərqləndirilir.

Nümunə sual: Hansı tapşırıq problemli təlimə daha uyğundur?

  • A) Kitabdakı tərifi dəyişmədən söyləmək
  • B) Ziddiyyətli müşahidəni izah etmək üçün fərziyyə qurub yoxlamaq
  • C) Müəllimin həllini olduğu kimi köçürmək
  • D) Hazır nəticəni səbəbini araşdırmadan qəbul etmək

Düzgün cavab: B. Şagird qeyri-müəyyənliyi araşdırır, ehtimal yaradır və onu sübutla yoxlayır.

Öyrəndiklərini tətbiq etmək üçün MİQ sınaq imtahanlarından birini seç. testim.az-da 1-ci sınaqdan 5 sualı pulsuz işləyərək metodun adı ilə situasiyadakı funksiyasını uyğunlaşdırmağı məşq edə bilərsən.

Diferensial təlim: eyni dərsdə müxtəlif ehtiyaclara cavab

Diferensial təlim şagirdlərin hazırlıq səviyyəsinə və öyrənmə ehtiyaclarına uyğun məzmun, fəaliyyət, dəstək və nəticəni göstərmə yollarının tənzimlənməsidir. Bu yanaşma şagirdlərə dəyişməz “zəif” və “güclü” etiketi vermək demək deyil.

Məsələn, məqsəd mətn üzrə əsaslandırılmış nəticə çıxarmaqdır. Bir şagirdə açar söz izahları, digərinə istiqamətləndirici suallar verə bilərsən. Daha müstəqil işləyən şagirddən isə alternativ nəticəni də təhlil etməsini istəyə bilərsən. Dəstək fərqlənsə də, fəaliyyət təlim məqsədi ilə əlaqəli qalır.

Qrupları tapşırıqdan və müşahidədən asılı olaraq dəyiş. Şagird bir mövzuda əlavə dəstəyə ehtiyac duya, başqa mövzuda isə daha müstəqil işləyə bilər. Tapşırığı tez bitirənə yalnız daha çox eyni tipli sual vermək əvəzinə, əsaslandırma və yeni şəraitə tətbiq tələb et.

İmtahanda necə soruşulur: bərabər imkanla hamıya eyni dəstəyin verilməsi arasındakı fərq yoxlanılır.

Nümunə sual: Eyni təlim məqsədi üzrə müəllim bəzi şagirdlərə açar söz izahı, digərlərinə əlavə təhlil sualı verir. Bu qərar nəyi göstərir?

  • A) Diferensial təlimi
  • B) Məqsədsiz tapşırıq bölgüsünü
  • C) Bütün şagirdlərin eyni ehtiyacının olmasını
  • D) Qiymətləndirmədən imtinanı

Düzgün cavab: A. Müəllim ortaq məqsədə çatmaq üçün ehtiyaca uyğun dəstək və çətinlik səviyyəsi seçir.

İkinci nümunə sual: Müəllim şagirdləri ilkin nəticəyə görə qruplaşdırıb və sonrakı irəliləyişə baxmayaraq qrupları dəyişmir. Daha uyğun yanaşma hansıdır?

  • A) Qrupları daimi qabiliyyət göstəricisi saymaq
  • B) Bir qrupun çətin tapşırıq işləməsinə həmişə mane olmaq
  • C) Cari müşahidəyə və tapşırığın məqsədinə əsasən qrupları yeniləmək
  • D) Şagirdlərə dəyişməz səviyyə etiketi vermək

Düzgün cavab: C. Çevik qruplaşdırma şagirdin dəyişən ehtiyaclarını və inkişafını nəzərə alır.

Metod seçimini planlaşdırma və qiymətləndirmə ilə necə əlaqələndirməli?

Dərsi “Bu gün hansı maraqlı metodu tətbiq edim?” sualı ilə başlamaq əvəzinə, əvvəl gözlənilən nəticəni müəyyənləşdir. Sonra həmin nəticəni hansı fəaliyyətlə formalaşdıracağını və hansı sübutla yoxlayacağını seç.

Praktik seçim ardıcıllığı belə ola bilər:

  • Təlim nəticəsindəki fəaliyyəti müəyyənləşdir: izah, müqayisə, tətbiq, əsaslandırma və ya yaratma.
  • Şagirdlərin ilkin biliyini və ehtiyaclarını yoxla.
  • Məqsədə xidmət edən metod və iş formasını seç.
  • Təlimatı, resursları və dəstəyi hazırla.
  • Fəaliyyət zamanı anlayışı müşahidə et.
  • Sonda fərdi nəticəni yoxla və növbəti addımı müəyyənləşdir.

Məsələn, məqsəd iki həll yolunu müqayisə etməkdirsə, yalnız beyin həmləsi ilə kifayətlənmək uyğun olmaya bilər. İlkin fikirlər toplandıqdan sonra şagirdlər həll yollarını meyarlar əsasında müqayisə etməli və seçimlərini əsaslandırmalıdırlar. Məqsədin idraki tələbinə uyğun tapşırıq hazırlamağı Blum taksonomiyası haqqında yazıda geniş öyrənə bilərsən.

Metodları mövzuların ardıcıllığına və resurslara uyğun yerləşdirmək üçün illik planlaşdırma üzrə izaha bax. Hər dərsdə bütün metodları işlətmək tələb olunmur. Az sayda məqsədəuyğun fəaliyyət daha aydın nəticə verə bilər.

Fəaliyyət zamanı qiymətləndirmə nəyi göstərməlidir?

“Azərbaycan Respublikasının ümumi təhsil sistemində Qiymətləndirmə Konsepsiyası”nda (2009) qiymətləndirmə məlumatlarından təlimin tənzimlənməsi üçün istifadə vurğulanır. Praktik mənası budur: sən şagirdin cavabını dinləyib növbəti tədris qərarını verirsən.

Qrupun təqdimatı uğurlu olsa belə, hər iştirakçının anlayışı eyni olmaya bilər. Buna görə qısa fərdi izah, yeni nümunə və ya əsaslandırma tapşırığı ilə əlavə sübut topla. “Əla” deməklə kifayətlənmək əvəzinə, nəyin düzgün olduğunu və hansı addımın təkmilləşdirilməli olduğunu göstər.

İmtahanda necə soruşulur: qiymətləndirmə nəticəsinə uyğun müəllim qərarı seçilir.

Nümunə sual: Müəllim fərdi cavablarda şagirdlərin anlayışın mühüm əlamətini qarışdırdığını görür. Hansı addım daha uyğundur?

  • A) Yanlış cavabları nəzərə almadan növbəti mövzuya keçmək
  • B) Yalnız təqdimatın gözəlliyinə əsaslanmaq
  • C) Qarışıqlığı izah etmədən daha çox eyni tapşırıq vermək
  • D) Əks nümunə təqdim edib anlayışı yenidən yoxlamaq

Düzgün cavab: D. Müəllim topladığı məlumatı təlimi uyğunlaşdırmaq üçün istifadə edir.

Diaqnostik, formativ və summativ qiymətləndirmənin məqsədlərini qiymətləndirmə növləri haqqında yazıda müqayisə edə bilərsən.

MİQ situasiya suallarını həll edərkən nəyə baxmalısan?

Situasiyanı oxuyarkən əvvəlcə metodun adını axtarma. Şagirdin nə etdiyini və müəllimin nəyi yoxlamaq istədiyini müəyyənləşdir. Eyni mətndə həm iş forması, həm metod, həm də qiymətləndirmə addımı ola bilər. Sualın konkret olaraq hansını soruşduğunu ayır.

Məsələn, şagirdlər qrupda Venn diaqramı hazırlayır, sonra hər biri fərdi nəticə yazır. Burada qrup işi təşkilati forma, Venn diaqramı müqayisə vasitəsi, fərdi nəticə isə şəxsi anlayış haqqında məlumat toplamaq yoludur.

Cavabları müqayisə edərkən bu suallardan istifadə et:

  • Məqsəd ideya yaratmaqdır, yoxsa ideyanı yoxlamaq?
  • Şagirdlər oxşarlıq və fərqləri müəyyənləşdirirlərmi?
  • Material hissələrə bölünüb qarşılıqlı öyrədilirmi?
  • Şagird müəyyən mövqeyi canlandırırmı?
  • Araşdırmanın sonunda əsaslandırılmış məhsul hazırlanırmı?
  • Müəllim fəaliyyətin təşkilini, yoxsa nəticənin yoxlanmasını dəyişir?

Nümunə sual: Şagirdlər cütlükdə iki anlayışın ortaq və fərqli xüsusiyyətlərini Venn diaqramında göstərirlər. Situasiyada iş forması hansıdır?

  • A) Venn diaqramı
  • B) Cütlərlə iş
  • C) Müqayisə bacarığı
  • D) Təlim nəticəsi

Düzgün cavab: B. “Kimlə işləyirlər?” sualının cavabı cütlərlə işdir. Venn diaqramı isə fəaliyyətin müqayisə vasitəsidir.

İkinci nümunə sual: Müəllim dərsdə beyin həmləsi, rollu oyun və klaster tətbiq edir, lakin sonda şagirdlər nəzərdə tutulan bacarığı göstərə bilmirlər. Əsas məsələ nədir?

  • A) Metodların sayını daha da artırmaq lazımdır
  • B) İnteraktiv fəaliyyətlərdə nəticəni yoxlamaq olmaz
  • C) Metodların məqsədə xidmət etməsi və nəticənin yoxlanması yenidən nəzərdən keçirilməlidir
  • D) Bütün metodlar yalnız fərdi formada tətbiq olunmalıdır

Düzgün cavab: C. Metod müxtəlifliyi özlüyündə təlim nəticəsinə nail olunduğunu göstərmir.

Hazırlıqda səhv cavablarını mövzu adı ilə yanaşı, səhvin səbəbi üzrə də qeyd et: “iş formasını metodla qarışdırdım”, “ideya toplama ilə yoxlamanı ayırmadım”, “məqsədi nəzərə almadım”. Sonra həmin səhvə uyğun yeni situasiya həll et.

Davamlı məşq üçün günün sualları bölməsində hər gün 10 pulsuz sual işləyə bilərsən. Mövzuları birlikdə tətbiq etməyə hazır olanda MİQ sınaq imtahanlarında özünü yoxla və hər cavab üçün qısa əsaslandırma yaz.

Tez-tez verilən suallar

Təlim strategiyaları ilə interaktiv təlim metodları eyni anlayışdır?

Təlim strategiyaları məqsəd, fəaliyyət, resurs, metod, iş forması və qiymətləndirmə ilə bağlı bütöv qərarları əhatə edir. İnteraktiv təlim metodları həmin strategiya daxilində qarşılıqlı öyrənməni təşkil etmək üçün seçilə bilər. Situasiya sualında qərarın bütöv dərs yanaşmasına, yoxsa ayrıca fəaliyyət yoluna aid olduğunu müəyyənləşdir.

Fəal təlim mütləq qrup işi ilə aparılmalıdır?

Fəal təlim fərdi, cüt, qrup və kollektiv işdə təşkil oluna bilər. Əsas göstərici şagirdin düşünməsi, tətbiq etməsi və əsaslandırmasıdır. Fərdi tapşırıqda iki arqumenti təhlil edən şagird fəal öyrənə bilər. Qrupda yalnız hazır cavabı köçürmək isə idraki fəallığı təmin etmir.

Beyin həmləsi ilə klasterin fərqi nədir?

Beyin həmləsinin əsas funksiyası ilkin ideya və təklifləri toplamaqdır. Klaster əsas anlayış ətrafında fikirlərin əlaqəsini və şaxələnməsini göstərir. Eyni dərsdə əvvəl beyin həmləsi ilə fikir toplayıb, sonra onları klaster vasitəsilə təşkil edə bilərsən. Seçim tapşırığın məqsədindən asılıdır.

BİBÖ yalnız dərsin əvvəlində istifadə olunur?

BİBÖ dərsin müxtəlif hissələrini əlaqələndirir. Başlanğıcda mövcud biliklər və öyrənmə sualları qeyd olunur. Fəaliyyətin sonunda əldə edilən nəticələrə qayıdılır. Şagird əvvəlki fikrinin dəyişdiyini və hansı sualının cavabsız qaldığını da göstərə bilər. Yalnız başlanğıc qeydləri aparmaq üsulun bütün imkanlarından istifadə etmir.

Ziqzaqla adi qrup işini necə ayırım?

Ziqzaqda materialın hissələri üzrə ixtisaslaşma və qarşılıqlı öyrətmə əlaqəsi var. Şagird ekspert qrupunda öz hissəsini öyrənir, sonra əsas qrupuna qayıdıb onu izah edir. Adi qrup işində belə quruluş mütləq olmur. Sadəcə qrupların müxtəlif tapşırıq alması ziqzaq adlandırmaq üçün kifayət etmir.

Diferensial təlimdə hamıya fərqli mövzu verilməlidir?

Hamıya fərqli mövzu vermək məcburi deyil. Ortaq təlim məqsədi saxlanılaraq dəstək, resurs, tapşırığın mürəkkəbliyi və nəticəni göstərmə yolu uyğunlaşdırıla bilər. Məsələn, bir şagirdə istiqamətləndirici sual, digərinə əlavə əsaslandırma tapşırığı verilə bilər. Qərar şagirdin cari ehtiyacına əsaslanmalıdır.

MİQ üçün metodların təriflərini əzbərləmək kifayətdirmi?

Tərifləri bilmək başlanğıcdır. Sonra hər metod üçün onun məqsədini, tətbiq ardıcıllığını, uyğun situasiyanı və mümkün səhvi izah etməyi məşq et. Özünə “Bu tapşırıqda şagird nə edir və niyə bu metod seçilib?” sualını ver. Rəsmi məzmun çərçivəsini və imtahanla bağlı dəyişən məlumatları isə rəsmi saytdan yoxla.

Tez-tez verilən suallar

Təlim strategiyası nədir?

Məqsəd, məzmun, fəaliyyət, resurs və qiymətləndirmənin əlaqəli şəkildə planlaşdırılmasıdır: əvvəlcə şagirdin dərsin sonunda nəyi bacarmalı olduğu müəyyənləşdirilir.

Strategiya, metod və üsul arasında fərq nədir?

Strategiya bütöv yanaşmanı, metod məqsədə çatma yolunu, üsul konkret əməliyyatı, iş forması isə fəaliyyətin iştirakçılar baxımından təşkilini göstərir.

Diferensial təlim nədir?

Şagirdlərin hazırlıq səviyyəsinə və öyrənmə ehtiyaclarına uyğun məzmun, fəaliyyət, dəstək və nəticəni göstərmə yollarının tənzimlənməsidir; şagirdlərə dəyişməz «zəif» və «güclü» etiketi vermək demək deyil.

Qeyd: rəsmi tarixlər, qaydalar və keçid balları Dövlət İmtahan Mərkəzi və ya müvafiq qurum tərəfindən elan olunur. Bu yazı hazırlıq məqsədli ümumi məsləhətdir.

Yazıda səhv və ya köhnəlmiş məlumat görsəniz, düzəliş göndərin — müraciət yoxlanılır, düzəliş edildikdə yazının yenilənmə tarixi dəyişir.

MİQ sınaq imtahanlarına hazırlaş

Qeydiyyatla hər imtahanın 1-ci sınağından 5 sual pulsuzdur. Günün 10 sualı girişsizdir və hər gün yenilənir.

Bu imtahana hazırlaş

Əlaqəli imtahan və mövzular

Digər yazılar