Kurikulum nədir, fənn kurikulumu necə qurulur? Məzmun xətləri, standartlar və təlim nəticələrini MİQ üçün izahlı nümunə suallarla addım-addım öyrən.
Kurikulum təhsilin məzmununu, gözlənilən təlim nəticələrini, təlimin təşkilini və qiymətləndirilməsini əlaqələndirən təhsil proqramıdır. MİQ-ə hazırlaşarkən onu yalnız mövzu siyahısı kimi yadda saxlama. Kurikulum şagirdin nə öyrənəcəyini, öyrəndiyini hansı fəaliyyətlə göstərəcəyini və həmin nəticənin necə yoxlanacağını birlikdə müəyyənləşdirir.
Məsələn, dərsdə “mətn” mövzusunun keçirilməsi hələ şagirdin hansı bacarığa yiyələndiyini göstərmir. Şagird mətndə əsas fikri müəyyənləşdirirsə, seçimini mətnə əsaslanaraq izah edirsə, artıq müşahidə edilə bilən nəticədən danışmaq mümkündür. Kurikulumun məntiqini anlamaq üçün mövzudan nəticəyə keçidi görməlisən.
Bu yazıda anlayışları dərs situasiyaları ilə əlaqələndirəcəksən. Bütün nümunə suallar bu yazı üçün tərtib edilib, rəsmi MİQ sualları deyil. Mövzunun pedaqogika və psixologiya ilə əlaqəsini bütöv görmək üçün MİQ üzrə pedaqogika və psixologiya bələdçisindən də istifadə edə bilərsən.
Kurikulum nədir və nəyi əhatə edir?
Kurikulumun hüquqi mənasını öyrənmək üçün əsas mənbələrdən biri “Təhsil haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanunudur. Qanunun təhsil proqramına aid müddəaları göstərir ki, kurikulum dövlət təhsil standartlarına uyğun olaraq təhsilin məzmununu və mənimsənilmə qaydalarını müəyyənləşdirir. Buraya tədris planı, fənn proqramları, metodik tövsiyələr və qiymətləndirmə ilə bağlı məsələlər daxildir.
Deməli, dərslik kurikulumun özü deyil. Dərslik təlim məzmununun təqdim edilməsinə xidmət edən resursdur. Müəllim isə kurikulumda nəzərdə tutulan nəticəyə uyğun dərslikdən, əlavə mətndən, müşahidədən və digər vasitələrdən istifadə edir.
Bu fərqi praktik vəziyyətdə belə görə bilərsən: dərslikdəki tapşırıq müəyyən bacarığın formalaşmasına kifayət etmirsə, müəllim uyğun əlavə fəaliyyət seçir. Seçimin əsası sadəcə dərslikdəki səhifə ardıcıllığı deyil, şagirdin əldə etməli olduğu nəticədir.
İmtahanda necə soruşulur?
Sənə kurikulumun tərifi verilə, yaxud onun dərslikdən və təqvim planından fərqini müəyyənləşdirmək tapşırıla bilər. Cavab seçərkən məzmun, təlimin təşkili və qiymətləndirmə arasındakı əlaqəni axtar.
Nümunə sual: Kurikulumu daha dolğun ifadə edən fikir hansıdır?
- A) Müəllimin il ərzində istifadə edəcəyi dərsliklərin siyahısıdır.
- B) Təhsilin məzmununu, nəticələrini, təşkilini və qiymətləndirilməsini əlaqələndirən proqramdır.
- C) Yalnız dərslərin həftəlik saat bölgüsüdür.
- D) Şagirdlərə verilən ev tapşırıqlarının toplusudur.
Düzgün cavab: B. Digər variantlar təhsil prosesinin ayrı-ayrı elementlərini göstərir. Kurikulum isə həmin elementləri məqsəd və nəticə ətrafında əlaqələndirir.
Azərbaycanda Milli Kurikulum və dövlət standartları
Azərbaycanda kurikulum islahatının mühüm sənədlərindən biri 2006-cı ildə təsdiqlənmiş “Azərbaycan Respublikasında ümumi təhsilin Konsepsiyası (Milli Kurikulumu)”dur. Bu sənəd ümumi təhsilin nəticələrini, məzmun standartlarını və pedaqoji prosesin əsas istiqamətlərini əhatə edən çərçivə kimi hazırlanıb. Tarixi sənədlə Milli Kurikulumun rəsmi mətnində tanış ola bilərsən.
Burada tarixi başlanğıcı sonrakı normativ sənədlərlə qarışdırmamaq vacibdir. Hazırlıq zamanı yalnız köhnə konsepsiyanın xülasəsini oxumaq kifayət etmir. “Azərbaycan Respublikasında ümumi təhsilin dövlət standartları” ümumi təhsilin məzmununa, təhsilalanların hazırlığına və formalaşdırılacaq səriştələrə dair tələbləri müəyyənləşdirir.
Bu əlaqəni belə yadda saxla: dövlət standartları ümumi tələbləri müəyyən edir, fənn kurikulumu isə həmin tələbləri konkret fənnin məqsədləri və nəticələri ilə əlaqələndirir. Müəllim dərsi planlaşdırarkən bu sənədlərdəki tələblərin həyata keçirilməsinə xidmət edən fəaliyyətlər seçir.
İmtahanda necə soruşulur?
Tapşırıq sənə tarixi sənədlə dərs planının funksiyasını müqayisə etdirə bilər. Sənədin hansı səviyyədə qərar verdiyini müəyyənləşdir: ümumi təhsil, konkret fənn, yoxsa ayrıca dərs.
Nümunə sual: Ümumi təhsilin dövlət standartları ilə fənn kurikulumu arasındakı əlaqə necə izah olunur?
- A) Fənn kurikulumu dövlət standartlarından asılı olmayaraq hazırlanır.
- B) Dövlət standartları yalnız dərsliklərin üz qabığını müəyyən edir.
- C) Fənn kurikulumu ümumi tələbləri konkret fənnin məzmunu və nəticələri üzrə reallaşdırır.
- D) Müəllimin gündəlik dərs planı dövlət standartlarını əvəz edir.
Düzgün cavab: C. Burada ümumi tələbdən konkret fənnə keçid var. Dərs planı isə bu tələblərin müəyyən dərsdə necə həyata keçiriləcəyini göstərir.
Fənn kurikulumu necə qurulur?
Fənn kurikulumu müəyyən fənn üzrə nə üçün, nəyi, necə öyrətməyi və nəticəni necə qiymətləndirməyi əlaqələndirir. Onu oxuyarkən yalnız standartların kodlarına baxma. Fənnin məqsədini və gözlənilən nəticələri də nəzərdən keçir.
Ümumi təhsilin fənn kurikulumlarını Azərbaycan Respublikasının Təhsil İnstitutunun təhsil proqramları bölməsindən əldə edə bilərsən. Burada təsdiqlənmiş sənədlərlə ictimai müzakirəyə çıxarılmış layihələri fərqləndir. Həmçinin sənədin hansı fənnə və siniflərə aid olduğunu yoxla.
Fənn kurikulumunu öyrənmək üçün özünə bu sualları ver:
- Fənnin öyrədilməsi hansı məqsədə xidmət edir?
- Şagird təlimin sonunda nəyi bacarmalıdır?
- Bu nəticələr hansı məzmun istiqamətlərində qruplaşdırılır?
- Təlim üçün hansı yanaşmalar tövsiyə edilir?
- Nəticənin əldə olunması hansı fəaliyyətlə yoxlanılır?
İmtahanda necə soruşulur?
Sənə müəllimin qərarı təqdim oluna və həmin qərarın kurikulumun hansı istiqaməti ilə bağlı olduğu soruşula bilər.
Nümunə sual: Müəllim şagirdlərin arqumentlərini əsaslandırması üçün müzakirə üsulunu seçir. Bu qərar birbaşa hansı məsələ ilə bağlıdır?
- A) Təlim strategiyasının seçilməsi ilə.
- B) Fənnin adının dəyişdirilməsi ilə.
- C) Dövlət standartlarının ləğvi ilə.
- D) Dərsliyin nəşr məlumatlarının müəyyənləşdirilməsi ilə.
Düzgün cavab: A. Müəllim nəzərdə tutulan bacarığa uyğun təlim üsulu seçir. Hansı üsulun məqsədə uyğun olduğunu müqayisə etmək üçün təlim strategiyaları və interaktiv metodlar haqqında yazını oxuya bilərsən.
Təlim nəticələri nədir?
Təlim nəticəsi şagirdin müəyyən təlim mərhələsinin sonunda nümayiş etdirməsi gözlənilən bilik, bacarıq və münasibətləri ifadə edir. Nəticəni oxuyanda diqqətini müəllimin nə edəcəyinə deyil, şagirdin nə göstərəcəyinə yönəlt.
“Müəllim mətni izah edir” müəllimin fəaliyyətidir. “Şagird mətndəki səbəb və nəticəni müəyyənləşdirir” isə şagirdin göstərəcəyi fəaliyyəti təsvir edir. Bu fərq dərsin məqsədini düzgün anlamağa kömək edir.
Ümumi nəticə daha geniş ola bilər. Dərs üçün müəyyənləşdirdiyin nəticə isə həmin dərsin imkanlarına uyğun konkretləşdirilməlidir. Məsələn, mətnlə işləmə bacarığının inkişafı geniş istiqamətdir. Verilmiş mətndə qəhrəmanın qərarını izah edən sübutları seçmək isə konkret fəaliyyət nümunəsidir.
İmtahanda necə soruşulur?
Tapşırıqda mövzu adı, müəllim fəaliyyəti və şagird nəticəsi bir-birinə yaxın variantlar kimi verilə bilər. Sən öyrənmənin hansı fəaliyyətlə görünəcəyini müəyyən etməlisən.
Nümunə sual: Hansı ifadə müşahidə edilə bilən təlim nəticəsini daha aydın göstərir?
- A) Mətn haqqında maraqlı dərs keçmək.
- B) Şagirdlərə mətnin əhəmiyyətini danışmaq.
- C) Mətn mövzusunu davam etdirmək.
- D) Mətndəki əsas fikri müəyyənləşdirib seçimini əsaslandırmaq.
Düzgün cavab: D. Burada şagirdin nə edəcəyi aydındır. Müəllim cavaba əsasən əsas fikrin düzgün müəyyənləşdirilməsini və əsaslandırmanın uyğunluğunu yoxlaya bilər.
Nəticədəki fəaliyyətin idraki tələbini anlamaq üçün Blum taksonomiyası haqqında izahdan istifadə et. Ancaq feili təkbaşına görüb qərar vermə: tapşırığın məzmunu və şagirdə verilən dəstək də əhəmiyyətlidir.
Məzmun xətləri nədir?
Məzmun xətti fənn üzrə məzmunu və əlaqəli nəticələri sistemləşdirən əsas istiqamətdir. Bir dərsin mövzusu ilə eyni səviyyədə deyil. Mövzu konkret dərsdə işlənə bilər, məzmun xətti isə çoxsaylı mövzu və bacarıqları bir istiqamətdə birləşdirir.
Təhsil Nazirliyinin yayımladığı fənn kurikulumlarının xüsusiyyətlərinə dair materialda məzmun xətlərinin fənnin məzmununu sistemləşdirmə funksiyası izah olunur.
Məsələn, oxu istiqamətində müxtəlif mətnlərlə işləyə bilərsən. Bir dərsdə hekayə, digər dərsdə məlumatlandırıcı mətn seçilməsi həmin istiqamətdəki bacarıqların fərqli material üzərində inkişafına xidmət edə bilər. Buna görə mətnin adını məzmun xətti kimi qəbul etmək düzgün olmaz.
İmtahanda necə soruşulur?
Əsas fərqləndirmə belədir: geniş məzmun istiqaməti, konkret tələb və dərs mövzusu. Cavab seçməzdən əvvəl variantın hansı səviyyəni ifadə etdiyini yoxla.
Nümunə sual: Müəllim oxu ilə bağlı müxtəlif bacarıqları və mövzuları eyni əsas istiqamətdə qruplaşdırır. Kurikulumun hansı anlayışı nəzərdə tutulur?
- A) Dərsin motivasiya sualı.
- B) Məzmun xətti.
- C) Ev tapşırığının həcmi.
- D) Sinif jurnalının bölməsi.
Düzgün cavab: B. Burada ayrı-ayrı mövzuları və nəticələri birləşdirən geniş məzmun istiqamətindən danışılır. Motivasiya sualı isə konkret dərsdə istifadə olunan vasitədir.
Məzmun standartları və alt standartlar
Məzmun standartları şagirdin müvafiq məzmun üzrə hansı bilik və bacarıqları nümayiş etdirməli olduğunu ifadə edir. Alt standartlar isə bu tələbləri daha konkret səviyyədə təqdim edərək dərsin məqsədinin müəyyənləşdirilməsinə istiqamət verir.
Standartı oxuyanda iki suala cavab axtar: şagird nə ilə işləyir və onun üzərində nə edir? “Verilmiş məlumatları müqayisə edir” ifadəsində məlumatlar məzmun tərəfini, müqayisə etmə isə fəaliyyət tərəfini göstərir. Bu cümlə izah üçün qurulmuş şərti nümunədir.
Əsas standartı konkret dərsdə bütövlükdə reallaşdırmağa çalışmaq planlaşdırmanı çətinləşdirə bilər. Müəllim uyğun alt standartı təhlil edir, sinfin hazırlığını və dərsin imkanlarını nəzərə alaraq məqsədi konkretləşdirir.
İmtahanda necə soruşulur?
Səndən standartın məzmun və fəaliyyət hissəsini ayırmaq, yaxud alt standartın planlaşdırmadakı rolunu müəyyənləşdirmək istənilə bilər.
Nümunə sual: Alt standartın dərsin planlaşdırılmasında əsas rolu hansıdır?
- A) Dərs məqsədinin konkretləşdirilməsi üçün əsas yaratmaq.
- B) Şagirdlərin davamiyyətini qeydə almaq.
- C) Müəllimin bütün dərslərdə eyni üsuldan istifadəsini tələb etmək.
- D) Qiymətləndirməni təlim nəticələrindən ayırmaq.
Düzgün cavab: A. Alt standart müəllimə hansı bacarığı inkişaf etdirməli olduğunu müəyyənləşdirməyə kömək edir. Üsul və tapşırıq həmin məqsədə uyğun seçilir.
İkinci nümunə sual: “Şagird verilmiş məlumatları müqayisə edir” ifadəsində fəaliyyət hansı hissədir?
- A) Şagird.
- B) Verilmiş.
- C) Məlumatlar.
- D) Müqayisə edir.
Düzgün cavab: D. Fəaliyyət şagirdin məlumat üzərində yerinə yetirəcəyi əməli göstərir. Yalnız məlumatın təqdim olunması müqayisə bacarığının nümayiş etdirilməsi üçün kifayət etmir.
1.1.1 kodu necə oxunur?
Ənənəvi kodlaşdırma quruluşunda 1.1.1 alt standartın məzmun xətti və əsas standart daxilində yerini göstərir:
- Birinci rəqəm məzmun xəttini göstərir.
- İkinci rəqəm həmin məzmun xəttindəki əsas standartı göstərir.
- Üçüncü rəqəm həmin əsas standarta aid alt standartı göstərir.
Bu quruluş Təhsil Nazirliyinin kurikuluma dair təqdimatında göstərilir. Lakin kodu sənəddən ayrı əzbərləmə. Onun mənasını düzgün müəyyənləşdirmək üçün fənni, sinfi və istifadə etdiyin kurikulumun versiyasını bilməlisən.
Məsələn, 1.1.1 yazılışındakı ilk rəqəm avtomatik olaraq sinfi bildirmir. Eyni kod müxtəlif fənlərdə fərqli məzmuna aid ola bilər. Kodun ardıcıllıq bildirməsi onun sualın çətinliyini göstərməsi demək də deyil.
İmtahanda necə soruşulur?
Kodun müəyyən hissəsinin funksiyası soruşula bilər. Qarışdırıcı variantlarda sinif, dərs saatı və çətinlik səviyyəsi göstərilməsi mümkündür.
Nümunə sual: Bu kodlaşdırma quruluşunda 2.3.1 yazılışındakı “3” nəyi göstərir?
- A) Üçüncü sinfi.
- B) Tapşırığın çətinlik səviyyəsini.
- C) İkinci məzmun xəttinə aid üçüncü əsas standartı.
- D) Həftəlik dərs saatlarının sayını.
Düzgün cavab: C. Rəqəmin mənası kod daxilindəki mövqeyindən asılıdır. Burada ikinci mövqe əsas standartın sıra yerini göstərir.
Şəxsiyyətyönümlülük və şagirdyönümlülük
Şəxsiyyətyönümlülük təlimin şagirdin bütöv şəxsiyyət kimi inkişafına xidmət etməsidir. Burada biliklə yanaşı ünsiyyət, məsuliyyət, müstəqil qərarvermə və dəyərlər də əhəmiyyət daşıyır.
Şagirdyönümlülük isə təlimdə şagirdin maraq, ehtiyac və imkanlarının nəzərə alınmasını önə çəkir. Bu anlayışlar əlaqəlidir, ancaq situasiyadakı vurğu onların fərqləndirilməsinə kömək edir. Təqdimat formasının şagirdin ehtiyacına uyğunlaşdırılması ilə məsuliyyətli qərarvermənin inkişaf etdirilməsi eyni vurğunu daşımır.
Şərti bir dərs düşün: şagirdlər məktəbdə suya qənaətlə bağlı təklif hazırlayırlar. Fikrini əsaslandırmaq, başqasını dinləmək və ümumi qərara görə məsuliyyət daşımaq şəxsiyyətin inkişafına xidmət edir. Müəllimin uyğun dəstək və seçim imkanı yaratması isə şagirdin ehtiyacını nəzərə alır.
İmtahanda necə soruşulur?
Situasiyada müəllimin hansı qərarına diqqət çəkildiyini müəyyənləşdir. Eyni dərsdə bir neçə prinsip görünə bilər, lakin sual konkret davranışın əsas xüsusiyyətini soruşa bilər.
Nümunə sual: Müəllim tapşırığın məqsədini saxlayaraq şagirdlərin ehtiyacına uyğun əlavə izah və müxtəlif təqdimat imkanları yaradır. Hansı prinsip daha birbaşa görünür?
- A) Şagirdyönümlülük.
- B) Yalnız məlumatın əzbərlədilməsi.
- C) Təlimin nəticədən ayrılması.
- D) Bütün şagirdlərin eyni sürətlə işləməsinin tələb olunması.
Düzgün cavab: A. Müəllim ümumi məqsədə çatmaq üçün şagirdlərin fərqli ehtiyaclarını nəzərə alır.
İkinci nümunə sual: Şagirdlər müzakirədə fərqli mövqelərə hörmət göstərir və qəbul etdikləri qərarın nəticəsini əsaslandırırlar. Hansı prinsipin vurğusu daha güclüdür?
- A) Mövzuların yalnız ardıcıl sadalanması.
- B) Şəxsiyyətyönümlülük.
- C) Təlimin yalnız faktların təkrarına əsaslanması.
- D) Qiymətləndirmənin təsadüfi aparılması.
Düzgün cavab: B. Situasiyada ünsiyyət mədəniyyəti, münasibət və məsuliyyətli qərarvermə ön plandadır.
Nəticəyönümlülük dərsdə necə görünür?
Nəticəyönümlülük gözlənilən nailiyyətin əvvəlcədən müəyyənləşdirilməsi və təlimin həmin nəticəyə uyğun qurulmasıdır. Dərsin sonunda nəyin yoxlanacağını əvvəldən bilməlisən.
Praktik məşq üçün belə bir nəticə seçək: şagird iki məlumat mənbəyinin etibarlılığını verilmiş meyarlarla müqayisə edir. Bu halda yalnız mənbələrin adlarını əzbərlədən fəaliyyət kifayət etməz. Şagirdə müqayisə aparmaq və qərarını əsaslandırmaq imkanı verilməlidir.
Öz planını yoxlayarkən nəticə, fəaliyyət və qiymətləndirmə arasında uyğunluq axtar. Məqsəd müqayisədirsə, fəaliyyət müqayisə bacarığını işlətməlidir. Qiymətləndirmə də həmin bacarığa dair sübut toplamalıdır.
İmtahanda necə soruşulur?
Tapşırıqda məqsədlə fəaliyyət arasında uyğunsuzluğu tapmaq tələb oluna bilər.
Nümunə sual: Dərsin nəticəsi şagirdin iki həll yolunu müqayisə etməsidir. Hansı fəaliyyət bu nəticəyə daha uyğundur?
- A) Müəllimin həll yollarının adlarını söyləməsi.
- B) Şagirdin mövzunun başlığını köçürməsi.
- C) Şagirdin yalnız bir həlli əzbər təkrarlaması.
- D) Şagirdin hər iki həlli araşdırıb oxşar və fərqli cəhətləri əsaslandırması.
Düzgün cavab: D. Burada şagird gözlənilən müqayisə fəaliyyətini yerinə yetirir. Dərsin maraqlı keçməsi faydalıdır, amma nəticəyə dair sübutu əvəz etmir.
Bu məntiqi özün yoxlamaq üçün MİQ sınaq imtahanlarında situativ tapşırıqları həll et. Testim.az-da 1-ci sınaqdan 5 sualı pulsuz işləyərək hazırlığa başlaya bilərsən.
İnteqrativlik və fənlərarası inteqrasiya
İnteqrativlik bilik və bacarıqların əlaqəli şəkildə öyrənilməsinə xidmət edir. Şagird müxtəlif mövzularda öyrəndiklərini ortaq məsələni həll etmək üçün birləşdirir.
Fəndaxili inteqrasiyada eyni fənnin anlayış və bacarıqları əlaqələndirilir. Fənlərarası inteqrasiyada isə müxtəlif fənlərdən gələn bilik və bacarıqlar birlikdə işlədilir. Bu fərq riyaziyyat fənn kurikulumunun inteqrasiya bölməsində də izah olunur.
Məsələn, şagirdin həndəsi fiqurun sahəsini hesablamaq üçün ədədlərlə əməliyyatlardan istifadə etməsi fəndaxili əlaqə nümunəsidir. Bitkinin böyüməsinə dair müşahidə məlumatlarını riyazi olaraq işləyib elmi izah verməsi isə müxtəlif fənlərin bacarıqlarını əlaqələndirə bilər.
Sadəcə başqa fənnin adını çəkmək kifayət deyil. Özündən soruş: həmin fənnin biliyi və ya üsulu tapşırığın həllində həqiqətən istifadə olunurmu?
İmtahanda necə soruşulur?
Situasiyada əlaqələndirilən biliklərin hansı fənlərə aid olduğunu və birlikdə hansı məqsədə xidmət etdiyini müəyyənləşdir.
Nümunə sual: Şagirdlər bitkinin inkişafını müşahidə edir, ölçmə nəticələrini diaqramla göstərir və dəyişməni izah edirlər. Təbiət elmlərinə aid biliklərlə riyazi bacarıqların birləşdirilməsi nədir?
- A) Yalnız mövzunun təkrarı.
- B) Fənlərarası inteqrasiya.
- C) Dərs saatlarının artırılması.
- D) Qiymətləndirmədən imtina.
Düzgün cavab: B. Müxtəlif fənlərə aid bacarıqlar ortaq araşdırmada istifadə olunur.
İkinci nümunə sual: Şagird həndəsi məsələni həll edərkən riyaziyyatın əvvəl öyrəndiyi hesablama qaydalarından istifadə edir. Bu hansı əlaqəyə nümunədir?
- A) Fəndaxili inteqrasiya.
- B) Fənlərarası inteqrasiya.
- C) Təlim nəticəsinin ləğvi.
- D) Fənnin məzmununun dəyişdirilməsi.
Düzgün cavab: A. Əlaqələndirilən bilik və bacarıqlar eyni fənnə aiddir.
Ənənəvi proqramla müasir kurikulumun fərqi
Bu müqayisəni öyrənərkən əsas diqqətini təlimin haradan planlaşdırılmasına yönəlt. Ənənəvi proqram yanaşmasının müqayisəli təsvirində öyrədiləcək məzmun və biliklərin ötürülməsi vurğulanır. Müasir kurikulum yanaşmasında isə şagirdin həmin biliklə nə edə biləcəyi, inkişafı və nəticənin yoxlanması ön plana keçir.
Bunu iki şərti plan üzərində görə bilərsən. Birinci planda müəllim yalnız hansı mövzuları danışacağını qeyd edir. İkinci planda şagirdin əldə edəcəyi nəticəni, onu məşq etdirən fəaliyyəti və yoxlama üsulunu müəyyənləşdirir.
Bu fərqdən “müasir kurikulumda bilik lazım deyil” nəticəsi çıxarma. Şagird müqayisə aparmaq, problem həll etmək və əsaslandırmaq üçün məzmunu bilməlidir. Praktik bacarıq bilikdən istifadə etməyi tələb edir.
İmtahanda necə soruşulur?
Qarışdırıcı cavablar çox vaxt yanlış ümumiləşdirməyə əsaslanır. “Bilik tamamilə əhəmiyyətsizdir” və “müəllim dərsdə heç bir izah verməməlidir” kimi mütləq fikirlərə diqqətlə yanaş.
Nümunə sual: Müasir kurikulum yanaşmasını hansı fikir daha düzgün əks etdirir?
- A) Şagirdə bilik verməkdən tam imtina edilməlidir.
- B) Bütün dərslər yalnız qrup işi ilə keçirilməlidir.
- C) Biliklərin mənimsənilməsi onların tətbiqi və gözlənilən nəticələrlə əlaqələndirilməlidir.
- D) Müəllim dərsin məqsədini müəyyənləşdirməməlidir.
Düzgün cavab: C. Nəticəyə uyğun bilik, fəaliyyət və qiymətləndirmə birlikdə nəzərdə tutulur. Konkret üsul isə məqsədə, məzmuna və sinfin ehtiyacına görə seçilir.
Kurikulum və qiymətləndirmə necə əlaqələnir?
Qiymətləndirmə şagirdin nəzərdə tutulan nəticəyə nə dərəcədə çatdığını müəyyənləşdirməyə xidmət edir. Məzmun standartı gözlənilən nailiyyəti göstərir, qiymətləndirmə isə həmin nailiyyətə dair sübut toplamağa imkan verir.
2009-cu ildə təsdiqlənmiş “Azərbaycan Respublikasının ümumtəhsil sistemində Qiymətləndirmə Konsepsiyası” məzmun standartları ilə nailiyyətlərin qiymətləndirilməsi arasındakı əlaqəni izah edir. Məktəbdə qiymətləndirmənin tətbiqi qaydalarını öyrənərkən sonrakı normativ sənədləri də ayrıca yoxlamalısan.
Şərti nümunəyə baxaq: nəticə şagirdin mövqeyini əsaslandırmasıdırsa, yalnız anlayışın tərifini soruşmaq həmin nəticəni tam yoxlamır. Şagirdə mövqe seçmək və səbəb göstərmək imkanı verilməlidir.
İmtahanda necə soruşulur?
Səndən verilmiş nəticəyə ən uyğun qiymətləndirmə tapşırığını seçmək istənilə bilər. Tapşırığın formasından əvvəl hansı bacarığı yoxladığına bax.
Nümunə sual: Gözlənilən nəticə şagirdin seçdiyi həll yolunu əsaslandırmasıdır. Hansı tapşırıq daha uyğundur?
- A) Mövzunun adını yaz.
- B) Həll yolunu seç və seçiminin səbəbini izah et.
- C) Dərsliyin bölmələrini sadala.
- D) Müəllimin dediyi tərifi təkrar et.
Düzgün cavab: B. Bu tapşırıq həm seçimi, həm də əsaslandırmanı görməyə imkan verir. Qiymətləndirmənin məqsədlərini fərqləndirmək üçün qiymətləndirmə növləri haqqında yazını oxuya bilərsən.
Kurikulumdan dərsin planlaşdırılmasına necə keçməlisən?
Hazırlıq zamanı anlayışları bir kiçik plan üzərində birləşdirmək faydalıdır. Aşağıdakı ardıcıllıq rəsmi plan forması deyil, mövzunu mənimsəmək üçün praktik məşqdir:
- İxtisasına aid qüvvədə olan fənn kurikulumunu aç.
- Müvafiq sinif üzrə bir standart və ya alt standart seç.
- Məzmunu və tələb olunan fəaliyyəti ayır.
- Dərs üçün konkret nəticə ifadə et.
- Şagirdin həmin bacarığı işlədəcəyi tapşırıq hazırla.
- Nəticəyə çatmanı hansı cavab və ya məhsulla yoxlayacağını müəyyənləşdir.
Məsələn, şagirdlərdən iki mətnin mövqeyini müqayisə etmələrini gözləyirsənsə, onlara yalnız bir mətn təqdim etmək planı natamam qoyur. Müqayisə üçün material və uyğun meyar lazımdır. Sonda isə şagirdin müqayisəsinə əsasən nəticə çıxarmalısan.
Bu əlaqəni dərs ili üzrə qurmaq üçün illik planlaşdırma haqqında praktik bələdçiyə baxa bilərsən.
İmtahanda necə soruşulur?
Sual müəllimin planında çatışmayan elementi tapmağı tələb edə bilər. Məqsədlə tapşırığın uyğunluğunu yoxla.
Nümunə sual: Müəllim şagirdlərin məlumatları müqayisə etməsini planlaşdırır, lakin yalnız bir məlumat mənbəyi təqdim edir. Əsas problem nədir?
- A) Tapşırıq nəzərdə tutulan müqayisə fəaliyyətinə kifayət qədər imkan yaratmır.
- B) Dərsdə heç bir resursdan istifadə edilə bilməz.
- C) Müqayisə bacarığı qiymətləndirilə bilməz.
- D) Dərsin nəticəsi mütləq dəyişdirilməlidir.
Düzgün cavab: A. Müəllim nəticəni saxlamaqla materialı və tapşırığı təkmilləşdirə bilər. Məqsədə uyğun ikinci mənbənin əlavə olunması müqayisə üçün imkan yaradar.
MİQ üçün kurikulumu necə təkrar etməlisən?
Mövzunu yalnız tərifləri təkrarlayaraq bitirmə. Hər anlayış üçün öz dərs situasiyanı qur. Sonra həmin situasiyanın niyə seçdiyin anlayışa uyğun olduğunu bir cümlə ilə əsaslandır.
Səhv etdiyin sualı təhlil edərkən yalnız düzgün hərfi qeyd etmək kifayət deyil. Hansı iki anlayışı qarışdırdığını yaz: məzmun xətti ilə mövzu, alt standartla dərs məqsədi, yaxud fəndaxili inteqrasiya ilə fənlərarası inteqrasiya. Növbəti məşqi məhz həmin fərq üzərində qur.
MİQ üzrə rəsmi istiqamətləndirmə üçün Elm və Təhsil Nazirliyinin müəllimlərin işə qəbulu səhifəsinə və oradan təqdim edilən qiymətləndirmə çərçivəsinə bax. ARTİ-nin yayımladığı MİQ qiymətləndirmə çərçivəsindəki qeydlər nəzəri biliklə yanaşı praktik və situativ tətbiqin əhəmiyyətini göstərir. Hazırlaşdığın müsabiqə üçün sənədin uyğun versiyasını rəsmi saytdan yoxla.
Mənbələri qarışdırma: Dövlət İmtahan Mərkəzinin musiqi və incəsənət məktəblərinə müəllim qəbulu barədə elanı ayrıca müsabiqəyə aiddir. Onun proqram və strukturunu ümumi təhsil müəssisələri üzrə MİQ-in proqramı kimi istifadə etmə. İmtahan tarixlərini, sual bölgüsünü və keçid tələblərini müvafiq rəsmi saytdan yoxla.
Hazırlığını sistemləşdirmək üçün MİQ bələdçisindən istifadə et. Müntəzəm məşq üçün günün 10 pulsuz sualını həll et. Mövzunu təkrar etdikdən sonra isə MİQ sınaqlarına keç və 1-ci sınaqdan 5 pulsuz sualla özünü yoxla.
Tez-tez verilən suallar
Kurikulum nədir, sadə dillə necə izah olunur?
Kurikulum şagirdin nə öyrənəcəyini, hansı nəticəyə çatacağını, təlimin necə təşkil ediləcəyini və nəticənin necə yoxlanacağını əlaqələndirən proqramdır. Onu anlamaq üçün bir mövzu seç və həmin mövzunun sonunda şagirdin nəyi bacarmalı olduğunu müəyyənləşdir.
Fənn kurikulumu ilə dərslik eynidirmi?
Fənn kurikulumu məqsədləri, məzmun tələblərini və gözlənilən nəticələri müəyyənləşdirir. Dərslik isə həmin nəticələrə çatmağa xidmət edən təlim resursudur. Sən müəllim kimi dərslikdəki materialı nəticəyə uyğun istifadə etməli, lazım gəldikdə uyğun əlavə fəaliyyət seçməlisən.
Məzmun xətti ilə məzmun standartının fərqi nədir?
Məzmun xətti fənnin məzmununu sistemləşdirən geniş istiqamətdir. Məzmun standartı həmin istiqamətdə şagirdin nümayiş etdirməli olduğu nailiyyəti ifadə edir. Fərqi yadda saxlamaq üçün əvvəl geniş istiqaməti, sonra həmin istiqamətdə gözlənilən konkret fəaliyyəti düşün.
Alt standartı dərsin məqsədi kimi olduğu şəkildə yazmaq kifayətdirmi?
Alt standart məqsədin müəyyənləşdirilməsi üçün əsasdır. Dərsin nəticəsini ifadə edərkən onun məzmununu, tələb etdiyi fəaliyyəti, sinfin hazırlığını və dərsin imkanlarını nəzərə almalısan. Bəzən alt standartın tələbi bir dərsdən daha geniş fəaliyyət tələb edə bilər.
1.1.1 kodundakı ilk rəqəm sinfi göstərirmi?
Bu yazıda izah edilən kodlaşdırma quruluşunda ilk rəqəm məzmun xəttini göstərir. Sonrakı rəqəmlər əsas standartın və alt standartın həmin quruluşdakı yerini bildirir. Kodun məzmununu müəyyənləşdirmək üçün fənni, sinfi və kurikulumun versiyasını birlikdə yoxlamalısan.
MİQ üçün kurikulum anlayışlarını necə yadda saxlayım?
Hər anlayışa bir tərif, bir dərs nümunəsi və ona bənzəyən başqa anlayışla fərq yaz. Sonra situativ sual həll et və cavabını əsaslandır. “Bu variant niyə doğrudur?” sualına aydın cavab verə bilirsənsə, anlayışı yeni situasiyada tətbiq etmək üçün daha möhkəm əsasın var.
Tez-tez verilən suallar
Kurikulum nədir?
Kurikulum təhsilin məzmununu, gözlənilən təlim nəticələrini, təlimin təşkilini və qiymətləndirilməsini əlaqələndirən təhsil proqramıdır. Onu yalnız mövzu siyahısı kimi başa düşmək natamamdır.
Təlim nəticəsi nədir?
Şagirdin müəyyən təlim mərhələsinin sonunda nümayiş etdirməsi gözlənilən bilik, bacarıq və münasibətlərdir. Diqqət müəllimin nə edəcəyinə yox, şagirdin nə göstərəcəyinə yönəlməlidir.
1.1.1 kodu necə oxunur?
Birinci rəqəm məzmun xəttini, ikinci rəqəm həmin məzmun xəttindəki əsas standartı, üçüncü rəqəm isə həmin əsas standarta aid alt standartı göstərir.
Qeyd: rəsmi tarixlər, qaydalar və keçid balları Dövlət İmtahan Mərkəzi və ya müvafiq qurum tərəfindən elan olunur. Bu yazı hazırlıq məqsədli ümumi məsləhətdir.
Yazıda səhv və ya köhnəlmiş məlumat görsəniz, düzəliş göndərin — müraciət yoxlanılır, düzəliş edildikdə yazının yenilənmə tarixi dəyişir.
Qeydiyyatla hər imtahanın 1-ci sınağından 5 sual pulsuzdur. Günün 10 sualı girişsizdir və hər gün yenilənir.